Geldclaims voor beelden met copyright terecht?

Column door Sakina Kodad van de Clinic, rechtswinkel voor juridische vragen over internet.

Copyright Onlangs heeft de schrijver Kluun zijn website op zwart gezet. Dit uit protest tegen torenhoge rekeningen die hij kreeg voor het gebruik van plaatjes met copyright. Ook heeft hij een oproep geplaatst aan bloggers om zich te melden als zij ooit een dreigbrief met een geldclaim van (de advocaat van) een fotograaf hebben gehad - vanwege een door hen geplaatste foto bij een blogje. Kluun wil een principiële strijd voeren tegen deze praktijken van fotografen. In een interview op radio 1 worden Kluun en de directeur van de Fotografenfederatie het niet eens over de precieze betekenis van het citaatrecht. Hoe zit het nu precies met het auteursrecht en het citaatrecht? Zijn er gevallen waarin u zonder problemen een foto mag gebruiken?

Uitzondering op het auteursrecht

Volgens de Auteurswet kan een foto door het auteursrecht worden beschermd. Dit betekent dat een fotograaf het alleenrecht heeft om zijn foto te publiceren en/of te kopiëren. Voor het plaatsen van een (gedeelte van een) foto op een weblog hebt u daarom in de meeste gevallen toestemming nodig van degene die het auteursrecht op deze foto heeft (meestal de fotograaf zelf). Zonder deze toestemming is sprake van auteursrechtinbreuk. In sommige gevallen mag je echter wél een foto zonder toestemming gebruiken, bijvoorbeeld op grond van de citaatexceptie. Bij het woord citaat denken we in eerste instantie aan het letterlijk overnemen van een (stukje) tekst, maar dit kan ook verwijzen naar het kopiëren van foto's.

De citaatexceptie: strenge voorwaarden

Wanneer mag u een foto citeren zonder toestemming van de betreffende auteursrechthebbende? Deze citaatexceptie is alleen mogelijk als aan de volgende vijf voorwaarden is voldaan:
  1. Het citeren mag alleen in een van deze uitingen:
    • aankondiging (denk aan: de verschijning van een boek)
    • beoordeling (denk aan: de recensie van een film)
    • polemiek (denk aan: de schriftelijke discussie tussen Van Roosmalen en Gordon)
    • wetenschappelijke verhandeling (denk aan: het aanhalen van iemands stelling in een proefschrift)
    • een uiting met een soortgelijk doel.
  2. Het werk waaruit wordt geciteerd is rechtmatig openbaar gemaakt.
    Een foto die met toestemming van de auteursrechthebbende op een website is verschenen voldoet hier aan, maar een uitgelekte foto niet.
  3. Het citeren moet redelijk en proportioneel zijn.
    Het antwoord op de vraag hoeveel je mag citeren hangt af van de omstandigheden van elke situatie. In het ene geval is de helft van het geheel dat 3008 x 2008 pixels bevat te veel en in het andere geval is de gehele afbeelding prima. Het gaat er steeds om dat niet meer mag worden gebruikt dan echt nodig is voor het bereiken van het doel. Bij de bespreking van de verschijning van een boek mag de hele kaft hiervan worden geplaatst. De foto mag niet slechts bedoeld zijn om de publicatie 'interessanter' of visueel aantrekkelijker te maken dan wel enkel als versiersel worden gebruikt. Bij het vergroten van de afbeelding is voorzichtigheid geboden.
  4. De persoonlijkheidsrechten van de maker van het werk moeten in acht genomen worden.
    Een misvorming, verminking of andere aantasting van de te citeren foto, die nadeel zou kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker, is niet toegestaan.
  5. Vermeld, voor zover redelijkerwijs mogelijk, de bron (waaronder de naam van de maker) op duidelijke wijze.

De uitzonderingen op een rij

Een blogger mag een foto van een ander zonder diens toestemming in beginsel niet overnemen, tenzij de blogger een beroep kan doen op de citaatexceptie of een andere beperking (zoals de persexceptie of de onderwijsexceptie). Indien aan de hierboven onder 1-5 genoemde voorwaarden is voldaan, maakt de blogger geen auteursrechtinbreuk en kan hij op grond van het citaatrecht (een gedeelte van) de foto zonder toestemming van de auteursrechthebbende op zijn blog plaatsen. Bij twijfel of de citaatexceptie uitkomst biedt, is aan te raden om voor de zekerheid contact op te nemen met de auteursrechthebbende.

Mislukt beroep op citaatexceptie

Wanneer het beroep op de citaatexceptie niet slaagt en de blogger toch zonder toestemming van de auteursrechthebbende de foto op de blog zet, dan kan de auteursrechthebbende zich daartegen verzetten. Dit kan leiden tot een verbod op verdere verspreiding van de foto en het vorderen van een (voorschot op de) vergoeding voor de door de auteursrechtinbreuk geleden schade. De hoogte van de schadevergoeding zal steeds per geval moeten worden vastgesteld.

In de lagere rechtspraak over auteursrechtinbreuk is op te maken dat de volgende schadeposten kunnen worden meegerekend: (a) de misgelopen licentie, (b) gebrek aan naamsvermelding en/of (c) daling van de verkoopwaarde. Mede door de mogelijkheid van een volledige proceskostenveroordeling van de in het ongelijk gestelde partij kunnen de kosten wel flink oplopen voor de blogger die ten onrechte een beroep op het citaatrecht doet. Onder meer de advocaatkosten van de wederpartij komen dan voor rekening van deze blogger. In sommige gevallen kan het daarom verstandig zijn om het geschil met de auteursrechthebbende in der minne te schikken.