1872 di xebatj arkeologan bi dinya lnteraturjko newi da sinasnayis. Namj lnteraturj ku heyecan virastibi "destanj Gilgamis" bn. No destan derheqn mnrn bajarn Uruk di bn. Bajarn Uruk binatj gemann Ferad Dncle, ku ca Mezopotamya yena vatis, di amibi avakerdis. Uruk bajarjko gorj wextn xwi eravi sibi Gilgamisn vern lasern girdn (nizdn 3000 vern byayisn nsa) te di mnrtn kerdj. Nizdiyj 2000 vern zayisn pyeximbern Nsa di merdimjko Babilyonijn hem vatj ku derheqn mnr Gilgamis di bnbn djbn arn ca destanj Gilgamisn virastibn. La, emrn vatonn zerj destann resenn ta 4-5 sern vern zayisn nsa pyeximbern.
Gorj destann, Gilgamis him merdim bi him zn Haoma ( hetjkj yi merdim bi di(2) hetn zn Haoma). Adawa ra zn wi warn xususiyetann mnstnkan bi. Destan di Gilgames zj mnrjko mjrxas bjters yeno nnsankerdis. Merdimo ku "her gn ca esjn". Gilgames, dormalj bajarn Urukn bircjko gird virazeno kweno jnyanjko qednm dima. Nnwazeno bimiro. No dawa ra zerj yi di tengasiyjk peyda bena. No tengasn tengasiyj tersn merdisi ya. Bi hevaln xwi Enkidu Hutn myann darbern kiseno. No camerdiyj yi ser Haoma Ishtar zer kwena Gilgamisn. La, Gilgamis zerkostisn binatj merdim Haoman redkeno nnwazeno wastisn Ishtar byaro ca. No ser zn Ishtar xezeb ci varnena.
Wexta Enkidu mireno, xem tersn mergn Gilgamis di adirjk kennwe. Wexta Enkidu mireno, xem tersn mergn Gilgamis di adirjk kennwe. Gilgamis riyj sew rojan, koy derya xwi dima erzeno ku bireso Utnapistu. Cj yi di Gilgamis wazeno sirn bjmergn bimuso. Rastamayisn yin di Utnapis hnkayetn xwi Gilkamis rj kenoa. Basn lasern (beno ku yj Nuhn bo) ku hewj peyda kerdibi dinya kerdibn binn aw, keno. La, gi fande riyi gjrayisi derg zn mergn Gilgamis rj nnbeno gare. Gilgamis Utnapis ra museno ku jnyan/heyat xwi di him merg, him biyayis, him zn vinbiyayis paweno. Hindjk sern derbas bn, la destani Gilgamis jiyena zj lnteraturn dinya ya kontir yena qebulkerdis. Helbet sirn no esto. Mntolojnyo (ha fekvatan di ha zn nustan di) vernn di exlebi merdim rastn hikayetn mjrxasan pesnann yin yeno. Destanj Gilgamis zn hina wa, la kistj xeyal, pesn camerdn di persn giran estn. Ma, rastn wati manj jnyann gi wo?, yenn. Biyayisn merdimn yeno gi wati? Merdim gira jnyeno? Gelo jnyanjko bjmerg mimkun nn wo?... No pers n ku Gilgamisn erzenn hewj gjrayisn. Bi gjrayisn xwi Gilgamis wazeno cewabn no persan bibnno. No persn ku hindjk sern derbas bn, hemo zn giyanann ma mesgul kenn. Gilgamis hembern dijminann mjrxas talukan ser keno. No ser tekosnnn jnyann bi xwi wo. La, no tekosnn di Gilgamis camerdjko ku fikiriyeno.
Destanj Gilgamis sikln diyalog di derbas bena. No diyalogon di geljk kes Haomj qisey kenn. Yina yew zn Gilgamis o. Destanj Gilgamisn trajedn dramayj merdimatn bi xwi wa. Sari ra heta jrn merdimatn dij qiwetann tarn, xezebn Haoman newesiyj xwi xwiverdo. Tekosnno ku Gilgamis dij xezebn Ishtar dano, mojnenora ku merdimatn gi qeydi xwiverdo. Xwiverdayis zaf dorn bi trajediyon qeydiyo. Siklo ku trajedn xwiverdo. Xwiverdayis zaf dorn bi trajediyon qeydiyo. Siklo ku trajedn dramj o wextn amj munayis, destanj Gilgamisn kenn ebedn. Dewlemendiyj naverokj destan tesnrn xwi dona hemi Rojhilatn Myannn (Kurd, Faris, Ereb, Efgann,... Mem Znnj E. Xann di zn no tesnr eskeno byero dntis) dinyj Yewnanon. Destann ku sern mjrxasn di yenn nustis no ra tesnr xwi giroto. Gnrokj Huseynj Kurd Odiseyj Yewnanon no ra di hebn. Ecyeb zn nu ku gira destanjka njwnn Mesopotamyawa cjrnn di peyda bn. Gorj ku yeno zanayis kulturn vernn dormalj geman di peyda bn. Binatj no geman di Ferad, Dncle, Nnl, nndus Yangtseki estn. Jr'a 4 - 5 hezar ser vern, myanti gemann Ferad Dncle di kulturjko dewlemend znl dano derdormalj xwi xemelneno. Gorj ku xebatj arkeologn dano zanayis nustisn vernn ku ca nustisn bizmarn yeno vatis, zn ita di amj dyayis. Bi no nustisn zn lnteraturo vernn amo peydakerdis.
Ayon ku dorj ewiln nustisn bizmarn pj kar ardo, gelj Sumer bn. Yin ra Babilyon, Asur gelann bnnan no nustisi dewr girot. Destanj Gilgames zn bi nustisn bizmarn amiya nustis.
MEMO DARREZ, Norwec, 20.03.95
Lnteraturj ku ca fandi amo dntis:
1. Mntolojiyjn Mezopotamya, Edward Petiska (wergjr: Cemal Batun, 1993).
2. Gilgamis -epose, Norsk utgave ved Per Seyersted, 1979.