Schoolmeesters Remery en het Onderwijs in de 19e en 20e eeuw

TWEEDE DISTRICT in de provincie Gelderland bezocht door Wijnbeek in 1842

Over-Veluwe: Voorst, Wilp, Twello, Terwolde, Nijbroek, Ilde, Emsterink, Vaassen, Epe, Wapenvelde,  Oldenbroek, Doornspijk, Ermelo, Nunspeet, Harderwijk. Neder-Veluwe, Putten, Hoevelaken, Heerden.

Schoolopziener: Mr. A. W. Engelen. Het tweede schooldistrict is gelegen ten oosten en noorden van het eerste, in het overige gedeelte der Middel-Veluwe, de geheele Over-Veluwe, en het overige gedeelte der Neder-Veluwe, bevattende de scholen van Hattern, Elburg, Harderwijk, en Nijkerk, van welke in het rapport van 1841 verslag is gedaan. Van Apeldoorn eene oostwaartsche rigting nemende, komt men in de gemeente Voorst en verder noordwaarts in de gemeente Epe, beide op de Middelluwe langs den IJssel gelegen.
De gemeente Voorst heeft behalve het dorp Voorst, hetwelk tot het derde schooldistrict behoort, vier dorpen: Wilp, Twello, Terwolde en Nijbroek.
De school te Wilp is achterlijk ten aanzien van het onderwijs. B. Dieperink zat niet op de tegenwoordige hoogte van hetzelve. Ook is zijne school weinig bezocht, hetgeen echter gedeeltelijk daaraan is toe te schrijven, dat de Roomschen de school van Twello verkiezen, omdat aldaar hunne kerk is, en dus in éénen kerk en school kunnen bezocht worden. Het lokaal is niet meer dan middelmatig.
Twello daarentegen heeft een goed schoollokaal en een niet onbekwamen onderwijzer in G. Keiser, vooral voor de verstandsontwikkeling, het rekenen, in de getal- en stijloefeningen. Maar de leestoon en het schrift laten veel te wenschen over. Des avonds wordt er vrij goed onderwijs in het Fransch gegeven.
Beter is het gesteld te Terwolde, waar schoollokaal en meubelen nieuw en in beste orde zijn, terwijl H. J. Massink, kweekeling van Prinsen, er zijne leermeester eer aandoet. Alleenlijk is hij niet van pedanterie vrij te pleiten. Te Nijbroek zijn schoollokaal en onderwijs in minder goeden staat dan te Ilde, maar dit laatste is evenwel voldoende voor de eenvoudige boerenkinderen van dit dorp.
De drie dorpen van de gemeente Epe, Epe, Oene en Vaassen, benevens de buurschap Emsterink hebben elk eene school. Oene is niet door mij bezocht, vermits de school vacant was. EIk der twee overige dorpen heeft een goed, en de buurschap Emsterink een nieuw, uitmuntend schoollokaal.
Vaassen is het onderwijs van J. Tijman niet zoo voldoende als dat van wijlen zijnen voorganger was, dien ik er bij mijn vorig bezoek gevonden had. Die voorganger was een bemiddeld en weldadig mensch, die geen schoolgeld nam van de mindervermogenden, wier kinderen dientengevolge alstoen alle ter school gingen. Zoodanige kinderen zijn er thans zonder onderwijs.
G. Pijkeren te Epe vond ik nog even doelmatig in de school werkzaam als den vorigen keer.
Te Emsterink is het onderwijs van G. van Westerveld vrij wel. Noordwaarts van Epe, mede langs den IJssel, ligt de gemeente Heerden; verder meer westwaarts liggen de gemeenten Oldenbroek en Ermelo, alle op de Over-Veluwe. De gemeente Heerden heeft thans vier dorpen: Heerden, Wapenvelde, Veessen, en Vorchten, welke twee laatste ik door tijdsgebrek niet bezocht heb.
Wapenvelde was tot hiertoe slechts eene buurschap, maar hetzelve is in den laatsten tijd in bevolking en welvaart Zeer toegenomen, zoodat men, tijdens mijn bezoek, bezig was eene kerk voor de Hervormden en eene nieuwe school in de plaats van een ellendig hok te bouwen. In dat hok, met slechte meubelen bezet, kon de brave R. van Doesburg niet naar behooren schoolhouden. En bij mijne komst was hij daartoe bovendien door ziekte geheel buiten staat.
Te Heerden maakte het doelmatige ruime schoollokaal en het onderwijs van H. Mellink evenals tevoren een aangenamen indruk op mij. Het geheele onderwijs heeft eenen geregelden gang en is berekend voor den stand der leerlingen, die zich hier in het algemeen door eenen, ten platten lande niet algemeene, beschaafdheid onderscheiden.

De gemeente Oldenbroek heeft, behalve eene buurschap, Wezepe, slechts één dorp. Het lokaal, bij mijn vorig bezoek in een slechten staat, heeft door de zorg van den vorigen burgemeester plaats gemaakt voor een nieuw, groot, uitmuntend schoolgebouw. Ik vond er nogtans een zeer klein getal leerlingen, en het onderwijs veronachtzaamd door den anders bekwamen onderwijzer de Ruijter. Sedert is hij voor zes weken in zijne functiën geschorst en daar zulks geen doel heeft ge troffen, nu eindelijk van zijn post ontzet.

De gemeente Doornspijk heeft behalve Doornspijk nog één dorp, Oosterwolde, aan de grenzen van Overijssel. Het was voor mij al te zeer uit den weg. Ik bepaalde dus mijn bezoek tot de school van Doornspijk. In deze school, welker ruim en wel aangelegd lokaal eene betere bestemming waardig is, bespeurde ik den invloed van de bekrompene, gereformeerde regtzinnigheid, welke in deze streek allerwege heerschende is. J. van der Weide bezigde de verstanduitdoovende spel methode. De akelige leesdreun en al het overige getuigden van het onoordeelkundige zijnder leerwijze.
In de gemeente Ermelo zijn vier dorpen: Elspeet, Nunspeet, Ermelo en de buurschap Leuvenum. Elspeet en Leuvenum, ver af op de heide gelegen, konden door mij niet bezocht worden.
Te Nunspeet was het met het onderwijs van R. Drost zeer slecht gesteld, gelijk te Doornspijk en terzelfder oorzaak. Te Ermelo was de geest van het onderwijs van L. Nutte wel iets beter, maar er viel toch op hetzelve niet te roemen. De lokalen dier beide scholen zijn voldoende.
De stad Harderwijk is, behalve van het eene gedeelte door de zee, ingesloten aan het overige gedeelte door de gemeente Ermelo. Deze gemeente bezoekende, kwam ik in eene buurschap van Harderwijk, Hierde geheeten. Hier vond ik het lokaal minder dan middelmatig, doch het onderwijs van den braven E. Verschuur eenvoudig en goed. De heilzame invloed der Plaatselijke Schoolcommissie dier stad was hier merkbaar.

NEDER-VELUWE
Van Ermelo de reis noordwaarts voortzettende kwam ik weder op de NederVeluwe, eerst in de gemeente Putten, vervolgens in de gemeente Hoevelaken, den eindpaal van mijn schoolbezoek in het tweede district. In het eenige dorp der gemeente Putten, zijnde van denzelfden naam, vond ik eindelijk weder eene goede school, goed zoo ten aanzien van lokaal, hetwelk ruim en wel aangelegd is, en van de schoolmeubelen, als met opzigt tot het onderwijs, waarbij mij al aanstonds bevielen de ongedwongen orde en stilte, de blijmoedigheid en leerzaamheid der leerlingen, het helder oog des onderwijzers W. Mol, leerling van Prinsen, en verder de gepaste leestoon en antwoorden der leerlingen op de ondervragingen des meesters bij het lezen. De verdere vakken werden naar eisch behandeld.
Ook de gemeente Hoevelaken heeft maar één dorp, mede Hoevelaken geheeten. Zooveel reden van tevredenheid als ik te Putten had gevonden, zoo veel reden had ik hier van ontevredenheid. Het schoollokaal is laag, gedrukt, bekrompen, en in een slechten staat, zooals ook de schoolmeubelen zijn, terwijl de onderwijzer, de heer Kieft, zich volstrekt niet met de school bemoeit, dezelve geheel overlatende aan eenen ondermeester, nu den eenen, dan den anderen. Kort vóór mijne komst was er een, met name van Zevenbergen, vertrokken, en vervangen door eenen, die ondermeester was geweest te Amerongen, doch wien alles nog vreemd was en over wiens geschiktheid ik dus niet kon oordeelen. Deze staat van zaken behoorde niet langer geduld te worden.

De slotsom van dit verslag des tweeden districts is deze: Er zijn slechts weinige scholen, die zeer goed mogen genaamd worden; zij zijn die te Terwolde, Epe, Heerden en Putten. Slecht zijn te noemen die te Oldebroek (doch welke thans vacant is), te Elspeet, Nunspeet en Hoevelaken. De overige verdienen den naam van meer of min middelmatig. Het tweede district staat dus, over het algemeen, ten achteren bij het eerste.

@ MR. Vragen en commentaar naar Marry Remery. Laatste update 01-09-2006