De geringe waarde die Desiderius Erasmus hechtte aan dogmatische leerstukken en kerkelijke ceremonieën bleek uit Enchiridion militis christiani (1503). Nadat hij door paus Leo X van de kloostergelofte was ontslagen woonde hij in Leuven. In De libero arbitria diatribe (Over de vrije wil, 1524) sprak Erasmus zich uit tegen de reformatie, maar hij bleef pleiten voor verdraagzaamheid binnen een kerk, wat hem zowel door de aanhangers van Luther als door die van Calvijn werd verweten.
^ top
1512 Moriae encomium, een satire op kerkelijke en maatschappelijke misstanden, wordt Erasmus niet door iedereen in dank afgenomen. Het boek wordt door de universiteiten van Leuven, Oxford en Cambridge verboden.
1543 Moriae encomium wordt in Frankrijk in een lijst van verboden boeken opgenomen.
1547 Moriae encomium komt in Portugal op de Index
1554 Moriae encomium wordt in Italië op de Index geplaatst.
1559 Moriae encomium wordt samen met ander werk van Erasmus op de Index geplaatst. De werken van Erasmus worden zwaarder getroffen dan die van Calvijn of Luther.
1840 In Rusland verschijnt een vertaling van Lof der Zotheid voor het eerst. De satire zal telkens in hoge oplage verkocht worden, ook na de revolutie van 1918.
De lof der zotheid maakte enorme opgang. Erasmus beleefde er veel plezier van, maar ook veel ellende. Hij moest het beleven, dat de man die De lof der zotheid in het Frans vertaalde als ketter werd verbrand. Hoezeer men overal ook smulde aan het geniale werk, de theologen was het een doorn in het oog. Leuven werd het centrum waar men met argusogen alle werken van Erasmus onderzocht op ketterijen. Hij die met zulk een eer in Rome was ontvangen werd thans in al zijn gangen nagegaan. Ieder woord van hem werd gewogen. Alles wat hij zei en schreef was bij voorbaat verdacht.
A.C. Nielson, Intermediair, 1969
Het is echter pas na zijn dood, dat enige zijner geschriften een plaats op de Index krijgen en eerst op die van 1559, toen Paulus IV paus was, werden alle werken van Erasmus verboden, inclusief degene, die niets tegen de religie bevatten. Tijdens zijn leven is de reus, die in de blakende gunst van keizer Karel V en van opeenvolgende pausen stond, wijselijk door kerkelijke en civiele autoriteiten ontzien. Niet alleen zijn hoge beschermers, maar ook zijn eigen scherpe pen en tong, zullen hem voor menige frontaanval behoed hebben.
M.E. Kronenburg, Verboden boeken en opstandige drukkers in de hervormingstijd, 1948
En dan de pausen, de stedehouders Christi op aarde! Stel, dat zij werkelijk eens trachtten Diens leven na te volgen, door armoede, arbeidzaamheid, onderrichting, zelfopoffering, verzaking van al het aardse; stel dat zij zich eens realiseerden wat hun naam Papa, dat is Vader, of hun titel 'Heilige Vader' betekent, wat ter wereld zal dan drukkender zijn dan het pausschap? Of wie zou nog die waardigheid coute que coute willen kopen en die koop met wapenen, vergif, ja met alle denkbare machtsmiddelen tegen inbreuk willen verdedigen?