Henry James

Dagboek van een vijftiger

vertaling: Frank Lekens

© 23 november 2019

Inhoud

Woord vooraf

Dagboek van een vijftiger

Florence, 5 april 1874.

6 april.

8 april.

9 april.

10 april.

12 april.

14 april.

26 april.

4 mei.

5 mei.

6 mei.

7 mei.

10 mei.

11 mei.

Bologna, 14 mei.

Parijs, 17 december.

Londen, 19 april 1877.

22 april.

Noten

Woord vooraf

‘The Diary of a Man of Fifty’ verscheen in 1879, het jaar nadat James zijn eerste grote verkoopsucces had geboekt met Daisy Miller. Met die novelle lijkt dit verhaal op het eerste gezicht wellicht weinig gemeen te hebben, maar bij nadere beschouwing zijn de thematische overeenkomsten groot: ook hier weer een terughoudende mannelijke hoofdpersoon die ondanks al zijn reserves gefascineerd wordt door een vrouw. Hij kan niet goed hoogte van haar krijgen en twijfelt of hij haar het hof moet maken of beter de benen kan nemen. Alleen is in dit verhaal alles verdubbeld: twee mannen, twee vrouwen—en dus een dubbele tweestrijd.

Mede door de (binnen James’ oeuvre tamelijk zeldzame) dagboekvorm staat in dit verhaal niet—zoals in het door James zelf als ‘studie’ betitelde Daisy Miller—het portret van de vrouw in kwestie centraal, maar de innerlijke tweestrijd van de mannelijke hoofdpersoon. In dat opzicht is dit vroege werk dan weer sterk verwant aan een van de laatste novellen die James schreef, The Beast in the Jungle, dat eveneens dezelfde basisingrediënten kent. Met name de slotscène van dat late meesterwerk doet ook aan Daisy Miller denken: een oude man staat bij het graf van een overleden vriendin en vraagt zich af of hij met haar had moeten trouwen. Maar in plaats van de wat eendimensionale dagboekvorm (het zwakste aspect van dit vroege verhaal) hanteert James in Het beest in het oerwoud de subtiele, alle schijnbewegingen van een twijfelend bewustzijn nabootsende stijl die kenmerkend is voor het protomodernistische werk van zijn late periode—met name het drietal grote romans (The Ambassadors, The Wings of the Dove en The Golden Bowl) dat de sluitsteen van zijn oeuvre vormt.

Dit ‘Dagboek van een vijftiger’ is gelukkig niet alléén interessant als een vroege en eenvoudige variatie op hetzelfde thema. Het is misschien minder subtiel dan het latere meesterwerk, maar daarmee ook minder ontoegankelijk—het heeft dezelfde frisse toon als Daisy Miller en moet eerder als een komische dan als een tragische schets worden gelezen. Ik weet niet of James bekend was met het werk van Karl Marx, maar je zou dit verhaal als de literaire uitwerking kunnen beschouwen van diens vaak geciteerde aforisme dat de geschiedenis zich weliswaar steeds herhaalt, maar eerst als tragedie en daarna als klucht.

Verder spreekt dit ‘Dagboek’ voor zichzelf en heeft het weinig uitleg nodig. De vertaling is wel voorzien van een klein aantal voetnoten over cultuurhistorische verwijzingen en enkele—maar zeker niet alle—Franse en Italiaanse woorden; maar wie het zonder die uitleg kan stellen, moedig ik van harte aan het lezen daarvoor niet te onderbreken en die schaarse noten te negeren.

Bron voor deze vertaling was de tekst van de eerste boekuitgave, in The Madonna of the Future and other tales (1879), op internet o.a. te raadplegen via Wikisource. De omslagillustratie is een uitsnede uit een aquareltekening van de Ponte Santa Trinita in Florence door James Duffield Harding (1797-1863), online te vinden op de site van het New Yorkse Metropolitan Museum.

Dagboek van een vijftiger

Florence, 5 april 1874.

Ik zou merken dat Italië enorm is veranderd, was me verteld; en natuurlijk kan er in zevenentwintig jaar ook veel veranderen. Maar voor mij lijkt alles hier nog zo op vroeger dat het voelt alsof ik weer in mijn jeugd ben beland; alle vergeten ervaringen uit die verrukkelijke tijd komen weer boven. Op het moment zelf maakten ze genoeg indruk, maar later zijn die impressies toch vervaagd. Wat is er in vredesnaam mee gebeurd? Wat gebeurt er met herinneringen in de lange periode dat we er niet aan denken? Waar verstoppen ze zich dan? In welke donkere hoekjes en vergeten laatjes van ons innerlijk houden ze zich verscholen? Ze zijn als de zinnen van een met onzichtbare inkt geschreven brief: hou het papier even boven het vuur en de weldadige warmte tovert de verdwenen woorden weer tevoorschijn. Zo heeft de warmte van de Florentijnse zon de tekst van mijn eigen jonge romance weer leesbaar gemaakt; als een vers beschreven bladzijde ligt die vandaag voor me.

Er zijn in de afgelopen tien jaar momenten geweest waarop ik me zo verschrikkelijk oud voelde, zo afgemat en uitgeleefd, dat ik de loutere gedachte dat het leven nog zo’n tweede jeugd voor mij in petto had als een flauwe grap zou hebben weggehoond. Deze opleving zal ook niet blijven duren, dus ik kan er maar beter van genieten zolang het kan. Maar ik moet bekennen dat ik erdoor verrast ben. Ik heb een al te ernstig leven geleid; al kan dat een mens misschien juist jong houden. Hoe het ook zij, ik heb te veel gereisd, te hard gewerkt, in barre klimaten vertoefd en in vervelend gezelschap verkeerd. Wanneer een man zonder materiële kleerscheuren zijn tweeënvijftigste levensjaar bereikt—wanneer hij dan nog in goede gezondheid en redelijke welstand verkeert, rein van geweten is en geheel vrij van hinderlijke verwanten, dan veronderstel ik dat hij geacht wordt zichzelf een gelukkig mens te noemen. Maar ik moet bekennen dat ik aan die verwachting niet kan voldoen. Ik ben niet ongelukkig geweest; ik zal niet zo ver gaan om dat te beweren, althans niet om het op te schrijven. Maar geluk—onmiskenbaar geluk—dat zou iets anders zijn geweest. Ik weet niet zeker of het in alle opzichten beter zou zijn geweest om geluk te hebben gekend—of ik daarmee op dit moment beter af zou zijn geweest. Maar het had dan in ieder geval betekend dat ik, op zoek naar aangename herinneringen, niet genoodzaakt zou zijn om een vergeten episode van meer dan een kwart eeuw geleden af te stoffen. Ik zou mijn hart dan kunnen ophalen aan—hoe zal ik het noemen?—aan recentere belevenissen. Ik zou dan een vrouw en kinderen hebben en mij niet schuldig hoeven te maken aan wat de Fransen ontrouw aan het heden noemen.

Het is natuurlijk alleen maar winst dat ik de dans op het nippertje ben ontsprongen, dat ik geen onherroepelijke stommiteit heb begaan. En over elk gewichtig besluit dat je hebt genomen op je vijfentwintigste, na innerlijke tweestrijd en met grote tegenzin, zul je toch altijd, hoezeer de juistheid van je beslissing ook door latere gebeurtenissen lijkt te zijn bevestigd, een zekere spijt blijven voelen; een besef van wat er ondanks het batig saldo ook verloren is gegaan; een neiging om je met enige weemoed af te vragen hoe het anders had kunnen lopen. Als mijn leven anders was gelopen, dan was het op dit punt zonder twijfel heel treurig geworden, terwijl het nu heel opgewekt en alleraangenaamst is.

Maar evengoed zou ik mezelf wel een paar vragen kunnen stellen. Waarom ben ik bijvoorbeeld nooit getrouwd? Waarom heb ik nooit een vrouw gevonden om wie ik zoveel gaf als om haar? Ach, waarom zijn de bergen blauw en is het zonlicht warm? Geluk getemperd door ijdel gemijmer—dat schetst mij wel zo’n beetje.

6 april.

Ik wist dat het niet kon blijven duren; het begint alweer weg te ebben. Maar ik heb een heerlijke dag gehad, heb door de hele stad gestruind. Alles herinnert me weer aan iets anders en tegelijkertijd aan zichzelf; mijn verbeelding beschrijft een grote cirkel om ten laatste weer uit te komen bij het vertrekpunt. Die heuglijke voorjaarsgeur hangt weer in de lucht, en bij het Palazzo Strozzi worden voor de bruutwerken gevel de bloemen als vanouds in grote bossen en schoven bijeengebonden.

Ik heb een uurtje in de Boboli-tuinen rondgekuierd; daar zijn we toen verschillende keren samen geweest. Ik herinner me elk van die dagen nog als de dag van gisteren. Ik heb het hoekje gevonden waar zij altijd wilde zitten—dat bankje van door de zon opgewarmd marmer bij de hulsthaag, naast dat uitbundige standbeeld van Pomona.{1} Daar is nog niets aan veranderd, behalve dat de arme Pomona een van haar ranke vingers kwijt is. Ik heb er een half uur gezeten en het was vreemd hoe sterk ik haar aanwezigheid daar voelde. De tuinen waren uitgestorven—waren, met andere woorden, vol van haar. Ik sloot mijn ogen en luisterde. Ik kon haar jurk haast over het grint horen ruisen. Waarom doen we zo moeilijk over de dood? Wat is de dood nu helemaal anders dan een verfijning van het leven? Zij is al tien jaar dood, maar toen ik daar zo zat, in de zon, in de stilte, was ze voor mij een tastbare, hoorbare aanwezigheid.

Daarna ben ik naar het paleis gegaan en heb daar een uur door de zalen vol kunst gelopen. Dezelfde schilderijen hingen nog op dezelfde plaatsen, met dezelfde donkere fresco’s erboven. Tweemaal ben ik er destijds met haar geweest; ze had veel kijk op kunst. Ze had kijk op zoveel dingen. Ik heb een hele tijd voor de Madonna met de stoel gestaan.{2} Het gezicht lijkt volstrekt niet op het hare, en toch deed het me aan haar denken. Maar dat is met alles zo. We hebben er een keer samen een half uur naar staan kijken; ik weet nog precies wat ze toen zei.

8 april.

Gisteren werd ik door weemoed overvallen—weemoed en verveling; en toen ik vanochtend opstond, was ik al half van plan om Florence te verlaten. Maar toen ging ik de straat op en liep ik langs de Arno en keek eens om me heen, naar de gele rivier en de paarsblauwe heuvels, en besloot ik toch nog wat te blijven. Of eigenlijk heb ik niets besloten—ik stond simpelweg te staren naar de pracht van Florence, en nog voordat ik was uitgestaard klaarde mijn humeur alweer op en was het te laat om nog naar Rome af te reizen.

Ik kuierde langs de kaai, waar al snel iets gebeurde wat mijn blijven beloonde. Ik hield stil bij een sieradenwinkeltje met een hele hoop mozaïekvoorwerpen in de etalage. Ik stond daar een tijdje, ik weet niet goed waarom, want ik ben niet speciaal op mozaïek gesteld. Toen kwam er een meisje naast me staan—een kleine meid met zo’n onverzorgde Italiaanse haardos en een mand aan haar arm. Net toen ik verder wilde lopen, viel mijn oog op die mand. Er lag een doek overheen waarop een papiertje met een adres was gespeld. Dat adres trok mijn aandacht—er stond een naam op die ik kende. Het was heel leesbaar geschreven—duidelijk door een hand die met toewijding goedmaakte wat er aan vaardigheid ontbrak. ‘Contessa Salvi-Scarabelli, Via Ghibellina’ stond er; ik keek daar even naar; het liet me niet onberoerd.

Het meisje merkte al snel dat ze mijn aandacht had en sloeg verbaasd haar schuchtere bruine ogen naar mij op.

‘Breng je die mand naar de gravin Salvi?’ vroeg ik.

Het kind staarde me aan. ‘Naar de gravin Scarabelli.’

‘Ken je de gravin?’

‘Kennen?’ mompelde ze bedremmeld.

‘Heb je haar weleens gezien, bedoel ik?’

‘Ja, ik heb haar weleens gezien.’ En met een flauwe glimlach zei het meisje ineens: ‘E bella!’ Ze was zelf beeldschoon, zoals ze dat zei.

‘Juist. En heeft ze blond of donker haar?’

Het wichtje bleef me aanstaren. ‘Bionda, bionda,’ luidde haar antwoord, en ze speurde in het gouden zonlicht om zich heen naar iets vergelijkbaars.

‘En is ze jong?’

‘Niet zo jong als ik. Maar ze is niet zo oud als... als...’

‘Niet zo oud als ik, hè? En is ze getrouwd?’

Het wicht zette een wereldwijs gezicht op. ‘Ik heb Signor Conte nog nooit gezien.’

‘En ze woont in de Via Ghibellina?’

‘Sicuro. In een prachtig paleis.’

Ik had nog één vraag, en die zette ik kracht bij met wat kopergeld. ‘Zeg eens—is het een goede vrouw?’

Het kind keek even naar het kleingeld in haar bruine knuistje. ‘U bent goed,’ zei ze.

‘Ja, maar de gravin?’ herhaalde ik.

Mijn informante sloeg haar grote bruine ogen neer, het zag er heel vreemd uit, alsof ze daar diep over moest nadenken. ‘Het lijkt mij van wel,’ zei ze toen ze me uiteindelijk weer aankeek.

‘Nou, dan moet het wel zo zijn,’ zei ik, ‘want jij bent heel pienter voor je leeftijd.’ En na dat compliment liet ik haar alleen om haar soldi te tellen.

Ik liep terug naar het hotel en vroeg me af hoe ik meer over de Contessa Salvi-Scarabelli te weten kon komen. In de deuropening stond de herbergier met een jongeman die ik meteen als een landgenoot herkende, en met wie hij blijkbaar in gesprek was geweest.

‘Zou u mij wellicht wat inlichtingen kunt verschaffen?’ vroeg ik de hotelier. ‘Weet u iets over de graaf Salvi-Scarabelli?’

Hij tuurde naar zijn schoenen en haalde vervolgens met een droeve glimlach zijn schouders op. ‘Het spijt mij veel, mijnheer...’

‘Kent u de naam niet?’

‘De naam ken ik natuurlijk wel. Maar mijnheer zelf ken ik niet.’

Ik zag dat mijn vraag de aandacht had getrokken van de jonge Engelsman, die me heel ernstig stond op te nemen. Wat hij zag beviel hem blijkbaar voldoende om mij aan te spreken.

‘Graaf Scarabelli leeft niet meer,’ zei hij ernstig.

Ik keek hem even aan; het was een innemende jonge knul. ‘En zijn weduwe?’ vroeg ik. ‘Die woont in de Via Ghibellina?’

‘Zo heet die straat inderdaad.’ Het was een knappe, maar ook een beetje schutterige jonge Brit. Hij stond zich zichtbaar af te vragen wie ik was en wat ik wilde en was zo goed om op grond van mijn uiterlijk te constateren dat hij niets te vrezen had. Maar hij aarzelde allicht om met een volslagen vreemde in gesprek te treden over een dame die hij kende, en hij beschikte niet over de vaardigheid om die aarzeling te verhelen. Het viel mij meteen op dat hij mij dan misschien wel als een volslagen vreemde beschouwde, maar ik hem niet. Of ik hem nu al eens ergens had gezien, of dat zijn aardige jonge gezicht mij gewoon voor hem innam, hij was me in ieder geval meteen sympathiek, zoals ze hier zeggen. Als ik hem al eerder heb gezien, weet ik niet meer waar dat was, en hij blijkbaar ook niet; het zal allemaal wel horen bij het gevoel dat ik hier de laatste drie dagen overal bij heb. Daardoor gedroeg ik me ineens alsof ik hem al heel lang kende.

‘Kent u gravin Salvi?’ vroeg ik.

Hij stond me even aan te kijken en zei toen, zonder enig blijk van wrevel over de vrijpostigheid van mijn vraag: ‘Gravin Scarabelli, bedoelt u.’

‘Ja,’ antwoordde ik, ‘dat is de dochter.’

‘De dochter is een kleine meid.’

‘Ze moet inmiddels toch volwassen zijn. Ze moet al—eens kijken—tegen de dertig lopen.’

Mijn jonge Brit begon te lachen. ‘Over wie heeft u het?’

‘Ik had het over de dochter,’ zei ik, en ik begreep waarom hij moest lachen. ‘Maar ik dacht aan de moeder.’

‘De moeder?’

‘Een vrouw die ik zevenentwintig jaar geleden heb gekend—de bekoorlijkste vrouw die ik ooit heb gekend. Zij was gravin Salvi, ze woonde in een prachtig oud huis in de Via Ghibellina.’

‘Een prachtig oud huis!’ herhaalde mijn jonge Engelsman.

‘Ze had een dochtertje,’ ging ik verder, ‘en dat kind was heel blond, net als haar moeder. En moeder en dochter hadden dezelfde naam: Bianca.’ Ik zweeg en keek hem aan, en hij bloosde een beetje. ‘En Bianca Salvi,’ ging ik verder, ‘was de bekoorlijkste vrouw ter wereld.’ Hij kleurde nog wat roder en ik legde mijn hand op zijn schouder. ‘Weet je waarom ik je dat vertel? Omdat je me doet denken aan mijzelf toen ik haar kende—toen ik verliefd op haar was.’ Mijn arme jonge Engelsman bleef me met een mengeling van gêne en fascinatie aanstaren en ik bleef praten. ‘Ik zeg nu wel dat dit mijn reden is, maar je zult dat wel een vreemde reden vinden. Ik zie in jou een jongere versie van mezelf. Je hoeft je daardoor niet beledigd te voelen: ik was een charmante jonge kerel. Dat vond gravin Salvi tenminste. En dat vindt haar dochter ook van jou.’

Instinctief legde hij meteen een hand op mijn arm. ‘Echt waar?’

‘O, je lijkt werkelijk sprekend op mij!’ lachte ik. ‘Zo was ik er destijds ook aan toe. Ik wilde zo graag bij haar in de smaak vallen.’ Hij haalde zijn hand weg en wendde zijn blik af, met een glimlach maar ook met een air van oprechte verwarring die mijn belangstelling verhevigde. ‘Je weet niet wat je van mij moet denken,’ ging ik verder. ‘Je begrijpt niet waarom een vreemdeling je ineens zo aanspreekt en doet alsof hij je gedachten kan lezen. Je waant me ongetwijfeld een tikje gestoord. Ik ben misschien wat excentriek, maar zo erg nu ook weer niet. Ik heb veel van de wereld gezien, vanwege mijn werk: ik heb in het leger gediend. Ik heb in India, in Afrika en in Canada gezeten, en ik ben al heel lang alleen. Dat maakt een mens vaak geneigd tot plotse ontboezemingen, denk ik. Een week geleden ben ik naar Italië gekomen, waar ik al eens zes maanden heb doorgebracht toen ik jouw leeftijd had. Ik ben meteen naar Florence gekomen—dat wilde ik dolgraag weer zien, om oude herinneringen op te halen. Die omstuwen me hier. Ik ben zo vrij geweest om je daar al een glimp van te gunnen.’ De jongeman maakte een flauwe buiging, alsof hij ineens door ontzag was bevangen. Zijn blik dwaalde over de rivier en de bergen. ‘Het is hier prachtig,’ zei ik.

‘O, betoverend mooi,’ mompelde hij.

‘Dat zei ik vroeger ook altijd. Maar dat zal jou niet boeien.’

Hij keek me weer aan. ‘Integendeel, ik ben heel benieuwd.’

‘Laten we dan een ommetje maken. Als je ook in deze herberg logeert, zijn we lotgenoten. Laten we langs de Arno naar het Cascine-park lopen. Ik zou je graag nog een paar vragen stellen.’

Mijn jonge Engelsman stemde toe en zo wandelden we een uurtje langs de rivier en door de lommerrijke stegen van die heerlijke wildernis. En we praatten honderduit. Niet alleen mezelf zie ik in hem terug, maar mijn hele situatie.

‘Houd je erg van Italië?’ vroeg ik.

Hij aarzelde even. ‘Dat kan ik niet in woorden vatten.’

‘Natuurlijk. Dat kon ik ook niet. Ik heb het vroeger wel geprobeerd—ik schreef toen gedichten. Mijn verzen over Italië waren bespottelijk.’

‘Ik ben dus bespottelijk,’ zei mijn metgezel.

‘Nee, beste jongen,’ zei ik, ‘wij zijn niet bespottelijk. Wij zijn twee uiterst rationele, superieure mensen.’

‘Als je hier voor het eerst komt, zoals ik, is het een openbaring.’

‘O, dat weet ik nog maar al te goed. Dat vergeet je nooit. De eerste kennismaking met schoonheid.’

‘Het moet ook heerlijk zijn,’ zei mijn jonge vriend, ‘om terug te komen.’

‘Ja, want aan schoonheid ontbreekt het hier nooit. Naar welke kunstvorm,’ vroeg ik, ‘gaat jouw voorkeur uit?’

Mijn jonge vriend keek me wat verwonderd aan en zei uiteindelijk: ‘Ik hou erg van de schilderijen.’

‘Daar was ik ook dol op. En welk schilderij vind je het mooist?’

‘O, zoveel.’

‘Precies mijn ervaring. Maar ik had wel bepaalde favorieten.’

De jongeman aarzelde weer even en bekende toen dat hij de vroege Florentijnse schilders al met al het mooist vond.

Dat trof me zo dat ik mijn pas inhield. ‘Dat was ook precies mijn smaak!’ Ik haakte mijn arm in de zijne en zo liepen we verder.

We gingen zitten op een oud stenen bankje in het park, waar een ernstig voor zich uit kijkende Hermes, zijn rimpels geaccentueerd door het stof der tijden, boven ons uit torende en ons gesprek aanhoorde.

‘Gravin Salvi is nu tien jaar dood,’ zei ik.

Mijn metgezel zei dat hij dat van haar dochter had gehoord.

‘Nadat ik haar had leren kennen, is ze hertrouwd,’ vervolgde ik. ‘Graaf Salvi was al gestorven toen ik met haar kennismaakte—al binnen enkele jaren na hun huwelijk.’

‘Ja, dat heb ik gehoord.’

‘En wat heb je nog meer gehoord?’

Mijn metgezel staarde me aan, hij had duidelijk niets gehoord.

‘Ze was een boeiende vrouw—er valt veel over haar te vertellen. Misschien dat ik het later nog eens doe. Is de dochter net zo charmant?’

‘U vergeet,’ zei de jongeman met een glimlach, ‘dat ik de moeder nooit heb gezien.’

‘Dat is ook zo. Ik blijf ze door elkaar halen. Maar de dochter, hoe lang ken je die al?’

‘Pas zolang als ik hier ben. Nog maar heel kort.’

‘Een week?’

Hij zweeg even. ‘Een maand.’

‘Precies wat ik destijds zou hebben gezegd. Een week, een maand, het deed er niet meer toe.’

‘Ik denk dat het al meer dan een maand is,’ zei de jongeman.

‘Waarschijnlijk al een maand of zes. Hoe heb je kennis met haar gemaakt?’

‘Dankzij een brief, een introductiebrief van een vriend in Engeland.’

‘De overeenkomst is volmaakt,’ zei ik. ‘Maar de vriend die mij mijn introductiebrief voor Madame de Salvi meegaf, is al jaren geleden gestorven. Ook hij had diepe bewondering voor haar. Ik weet niet waarom het nooit bij me is opgekomen dat haar dochter nog in Florence kon wonen. Om de een of andere reden ging ik er gewoon vanuit dat het allemaal voorbij was. Ik heb geen moment meer aan de kleine meid gedacht, heb nooit gehoord wat er van haar geworden was. Ik liep gisteren nog langs het palazzo en zag toen dat het bewoond was, maar ik ging er automatisch vanuit dat het in andere handen was overgegaan.’

‘Gravin Scarabelli,’ zei mijn vriend, ‘heeft het huis als bruidsschat ingebracht in haar huwelijk.’

‘Ik mag hopen dat haar man dat wist te waarderen! Op de binnenplaats staat een fontein, en aan de achterkant ligt een alleraardigste oude tuin. De salon van de gravin kijkt daarop uit. De trap is van wit marmer en waar die een bocht maakt, zie je in de muur een medaillon van Luca della Robbia. Voor je de salon betreedt, sta je even in een grote gewelfde ruimte met vergeelde wandtapijten aan de muren, een kale plavuizen vloer en alleen drie stoelen als meubilair. In de salon hangt een magnifieke Andrea del Sarto boven de haard. De meubels zijn licht zeegroen gestoffeerd.’

Mijn metgezel hoorde alles aan.

‘De Andrea del Sarto hangt er nog, die is schitterend. Maar de meubels zijn lichtrood.’

‘O, dat hebben ze dan veranderd—in die zevenentwintig jaar.’

‘En er hangt een portret van Madame de Salvi,’ vervolgde mijn vriend.

Ik was even stil. ‘Dat zou ik graag eens zien.’

Ook hij zweeg even. Toen vroeg hij: ‘Waarom gaat u dan niet kijken? Als u de moeder zo goed heeft gekend, kunt u toch wel bij de dochter op bezoek gaan?’

‘Wat ik van jou hoor, maakt me bang.’

‘Wat heb ik gezegd om u bang te maken?’

Ik keek naar zijn argeloze gezicht. ‘De moeder was een heel gevaarlijke vrouw.’

De jonge Engelsman begon weer te blozen. ‘De dochter niet,’ zei hij.

‘Weet je dat wel zeker?’

Hij zei niet dat hij het zeker wist, maar vroeg in welk opzicht gravin Salvi gevaarlijk was geweest.

‘Dat moet je me niet vragen,’ zei ik. ‘Ik herinner me toch liever alleen haar goede kanten.’ En terwijl we terugliepen vroeg ik hem of hij mijn naam misschien wilde doorgeven aan zijn vriendin, en wilde zeggen dat ik haar moeder goed had gekend en, als zij geen bezwaar had, graag eens bij haar zou langskomen.

9 april.

Ik heb die arme jongen nog een paar keer gezien, en het is echt een bovenste beste knul. Ik blijf hem onverminderd beschouwen als een jongere versie van mezelf: de overeenkomst is volmaakt tot in de details, behalve dat hij een bravere knaap is dan ik was. Hij is duidelijk helemaal weg van zijn gravin en leidt met haar precies hetzelfde leven dat ik met Madame de Salvi leidde. Hij bezoekt haar iedere avond en blijft er dan tot diep in de nacht; Florentijnen kunnen het ongelooflijk laat maken. Ik weet nog dat Madame de Salvi mij tegen drieën altijd wegstuurde. ‘Vooruit,’ zei ze dan, ‘tijd om te gaan. Als je nog langer blijft, gaan de mensen misschien kletsen.’ Ik weet niet hoe laat hij thuiskomt, maar ik vermoed dat hij de avonden net zo kort vindt als ik destijds.

Hij bracht me vandaag bericht van zijn contessa—een heel hoffelijk toespraakje was het. Ze herinnerde zich dat ze haar moeder vaak over mij had horen praten—die had mij haar Engelse vriend genoemd. Alle vrienden van haar moeder waren haar dierbaar, en ze vroeg me om haar toch vooral met een bezoek te willen vereren. ’s Avonds is ze altijd thuis. Die arme jonge Stanmer (hij is van de Stanmers in Devonshire—een fraai landgoed) bracht me dat woordelijk over, en hij kan er natuurlijk niet mee zitten dat een arme afgeleefde grijsaard van een soldaat, die oud genoeg is om zijn vader te zijn, op visite gaat bij zijn inammorata. Toch weet ik nog goed dat het mij enorm dwarszat als er andere mannen langskwamen; op dat punt verschillen we dan toch. Maar goed, dat komt alleen doordat ik zo oud ben. Toen ik nog vijfentwintig was, zou ik ook niet bang zijn geweest voor mezelf als tweeënvijftigjarige. Camerino was vierendertig—om van de rest nog maar te zwijgen! Ze was ’s avonds altijd thuis, en dan kwamen ze allemaal langs. Oude Florentijnse namen. Maar mij liet ze langer blijven dan alle anderen; een oude Engelse naam sloeg ze minstens zo hoog aan. Wat een doorzichtige coquette!...

Maar basta così, zoals ze altijd zei. Ik had vanavond naar Casa Salvi willen gaan, maar kon mezelf er niet toe zetten. Ik weet niet waar ik bang voor ben; vroeger stond ik altijd te trappelen om erheen te gaan. Ik denk dat ik bang ben voor wat ik daar zal zien—de oude kamers, de oude muren. Ik ga morgenavond wel. Ik vrees de echo’s van het verleden.

10 april.

Ze lijkt verbluffend veel op haar moeder. Ik schrok ervan toen ik binnenkwam; ik stond haar gewoon aan te staren. Ik ben net thuis; het is na twaalven; ik ben de hele avond in Casa Salvi geweest. Het is erg warm—mijn raam staat open—ik kijk uit over de rivier die voorbij stroomt in het sterrenlicht. Zo stond ik vroeger bij thuiskomst ook altijd uit het raam te kijken. Op de hellingen aan de overkant staan nog steeds dezelfde cipressen.

Die arme jonge Stanmer was er, en drie of vier andere aanbidders; ze kwamen allemaal overeind toen ik binnenkwam. Ik denk dat ze over mij hadden zitten praten en een beetje benieuwd waren. Maar waarom zouden ze over mij gepraat hebben? Het waren allemaal vrij jonge mannen—niet één van mijn leeftijd.

Ze lijkt sprekend op haar moeder, ik kon er maar niet over uit. Net zo mooi als haar moeder, en met dezelfde schoonheidsfoutjes in haar gelaat; maar met haar moeders volmaakte profiel en voorhoofd en vriendelijke, bijna deernisvolle ogen. En ook precies diezelfde merkwaardige gelaatsuitdrukking van haar moeder, die sneller dan ik ooit bij iemand heb gezien kon wisselen van vrolijkheid naar volledige rust. In die ruststand sprak er altijd een zeker verdriet uit dat gelaat; en terwijl je daar met een soort ontzag naar keek en je zat af te vragen welk tragisch geheim erachter schuilging, kon het zomaar weer in een stralende Italiaanse glimlach ontsteken.

Maar gravin Scarabelli bleef vanavond bijna onafgebroken glimlachen. Ze begroette mij even gracieus als wijlen haar moeder; en in een hoekje van de sofa zat de jonge Stanmer—net zoals ik vroeger—toe te kijken hoe zij met anderen sprak. Ze is slank en heel blond, en met haar zwarte jurk van lichte, doorschijnende stof was de gelijkenis compleet. Het huis, de vertrekken, alles is nog precies eender; misschien dat hier en daar een kleinigheid is veranderd, maar dat doet niets af aan het algemene effect. Dezelfde fraaie schilderijen aan de wanden van de salon—hetzelfde indrukwekkende donkere fresco op het hoge plafond. De dochter is niet rijk, vermoed ik, net zomin als haar moeder dat was. De meubels zijn oud en versleten en ik werd binnengelaten door één enkele knecht, die me met een flakkerende kaars voorging op de grote donkere marmeren trap.

‘Ik heb veel over u gehoord,’ zei de gravin toen ik naast haar plaatsnam. ‘Mijn moeder had het vaak over u.’

‘Vaak?’ zei ik. ‘Dat verbaast me.’

‘Waarom verbaast dat u? Was u niet goed bevriend met elkaar?’

‘Ja, een tijdlang—zeer goed bevriend. Maar ik was ervan overtuigd dat ze mij vergeten was.’

‘Zij is nooit iets vergeten,’ zei de gravin met een glimlach, terwijl ze me nauwlettend opnam. ‘Zo was ze niet.’

‘Ze was in geen enkel opzicht als de meeste andere vrouwen,’ stelde ik.

‘O, ze was charmant,’ riep de gravin uit, en ze sloeg haar waaier open. ‘Ik ben altijd benieuwd geweest hoe u eruitzag. Ik had een bepaalde indruk van u.’

‘Een goede, mag ik hopen.’

Ze keek me lachend aan en gaf geen antwoord: hetzelfde trucje als haar moeder.

‘Ze noemde u altijd “mijn Engelsman”—Il mio Inglese.’

‘Ik hoop dat ze goed over mij sprak,’ probeerde ik nog eens.

De gravin bleef lachen, haalde haar schouders even op en wiegelde met haar hand. ‘Zozo. Ik heb altijd gedacht dat u ruzie had gekregen. U neemt het mij toch niet kwalijk dat ik zo open met u spreek—eh?’

‘Dat vind ik heerlijk. Het doet me aan uw moeder denken.’

‘Dat zegt iedereen. Maar ik ben niet zo slim als zij. Dat zult u nog wel merken.’

‘En daarmee,’ zei ik, ‘is de gelijkenis compleet. Zij deed ook altijd alsof ze niet slim was, maar ondertussen—’

‘Ondertussen was ze een engel, eh? Om aan gevaarlijke vergelijkingen te ontkomen zal ik dan maar toegeven dat ik slim ben. Dan is er verschil. Maar laten we het over u hebben. U bent erg—hoe zal ik het zeggen?—excentriek.’

‘Heeft uw moeder u dat verteld?’

‘Om eerlijk te zijn noemde zij u een vreemde snoeshaan. Maar zijn Britten niet allemaal excentriek? Allemaal behalve die daar!’ en de gravin wees naar de arme Stanmer in zijn hoekje van de sofa.

‘O, ik weet precies wat hij is,’ zei ik.

‘Zo mak als een lammetje—hij gaat op in de massa,’ riep de gravin uit.

‘Ja, omdat hij iets met de massa gemeen heeft: hij is verliefd op u.’

Ze keek ineens ernstig. ‘Over de massa mag u zoiets wel van mij zeggen—maar niet over hem.’

‘Nou ja,’ zei ik, ‘hij verschilt hierin dat hij nogal bang voor u is.’

Er verscheen meteen weer een lach op haar gezicht; ze keek naar Stanmer. Die had gezien dat we het over hem hadden. Hij kreeg een kleur, stond op en kwam naar ons toe.

‘Ik hou van mannen die nergens bang voor zijn,’ zei onze gastvrouw.

‘Ik weet wel wat jij wil,’ zei ik tegen Stanmer. ‘Jij wil weten wat de signora contessa over jou zegt.’

Stanmer keek haar strak aan, doodernstig. ‘Het interesseert me geen zier wat ze zegt.’

‘Jullie zijn aan elkaar gewaagd,’ antwoordde ik. ‘De gravin zegt dat het haar geen biet kan schelen wat jij denkt.’

‘Dat is haar stijl, ja!’ riep Stanmer uit, en hij liep weer weg.

‘Een mens zou haast denken dat u zit te stoken,’ zei de gravin.

Ik zag hem de grote salon doorkruisen; hij bleef staan om naar de Andrea del Sarto te kijken. Maar hij zag niets; hij stond af te wachten wat wij zouden zeggen. Ik had daar ook vaak zo staan luisteren.

‘Hij kan al net zo slecht ruzie met u maken als ik met uw moeder.’

‘Maar toch heeft u dat gedaan. Er heeft zich iets pijnlijks tussen u afgespeeld.’

‘Ja, het was pijnlijk, maar het was geen ruzie. Op een mooie dag ben ik vertrokken en ik heb haar nooit meer teruggezien. Dat is alles.’

De gravin keek me ernstig aan. ‘Hoe noemt u dat, als een man zoiets doet?’

‘Dat verschilt per geval.’

‘Soms,’ zei de gravin in het Frans, ‘is het een lâcheté.’{3}

‘Ja, en soms is het een verstandig besluit.’

‘En soms,’ wierp de gravin tegen, ‘is het een vergissing.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Voor mij was het geen vergissing.’

Ze begon weer te lachen. ‘Caro signore, u bent echt een vreemde snoeshaan. Wat heeft mijn arme moeder met u gedaan?’

Ik keek naar onze jonge Engelsman, die nog steeds met zijn rug naar ons toe het schilderij stond aan te staren. ‘Dat vertel ik u een andere keer,’ zei ik.

‘Ik zal u er beslist aan herinneren, ik ben daar heel benieuwd naar.’ Toen klapte ze haar waaier een paar keer open en dicht terwijl ze haar ogen op mij gericht hield. De ogen van die vrouwen! ‘Vertelt u eens,’ begon ze weer, ‘als ik het vragen mag: bent u getrouwd?’

‘Nee, signora contessa.’

‘Is dát dan tenminste geen vergissing geweest?’

‘Zie ik er zo ongelukkig uit?’

Ze hield haar hoofd een beetje scheef. ‘Voor een Engelsman—nee!’

‘Aha,’ zei ik lachend, ‘u bent al net zo gevat als uw moeder.’

‘En ik hoor dat u een groot soldaat bent,’ ging ze verder. ‘U hebt in India gezeten. Wat aardig van u om zo ver van hier ons arme oude Italië toch niet te vergeten.’

‘Italië vergeet je nooit, hoe ver je er ook vandaan bent. En ik moest er maar al te zeer aan denken op de dag dat ik het overlijden van uw moeder vernam!’

‘Ja, wat een verdriet!’ zei de gravin. ‘Er gaat geen dag voorbij dat ik haar niet beween. Maar che vuole?{4} Ze is nu een heilige in de hemel.’

‘Sicuro,’ zei ik, en ik zat even naar de grond te turen. ‘Maar vertelt u eens iets over uzelf,’ zei ik toen ik uiteindelijk de ogen weer opsloeg. ‘U heeft ook het verdriet gekend om uw man te verliezen.’

‘Ik ben een arme weduwe, zoals u ziet. Che vuole? Mijn man overleed toen we drie jaar getrouwd waren.’

Ik wachtte tot ze zou zeggen dat ook wijlen graaf Scarabelli nu een heilige in de hemel was, maar ik wachtte vergeefs.

‘Net als uw eminente vader,’ zei ik.

‘Ja, ook die is jong gestorven. Ik heb hem eigenlijk niet gekend, ik was niet ouder dan mijn eigen kleine meid nu is. Maar ik betreur hem des te meer.’

Ik zweeg weer even.

‘Het was ook in India,’ zei ik toen, ‘dat ik over uw moeders tweede huwelijk hoorde.’

De gravin fronste haar wenkbrauwen.

‘Men hoort in India blijkbaar alles! Vond u dat fijn om te horen?’

‘Nu u het vraagt—nee.’

‘Dat begrijp ik,’ zei de gravin, en ze staarde naar haar opengevouwen waaier. ‘Ik zal niet op die manier hertrouwen.’

‘Dat zei uw moeder ook tegen mij,’ waagde ik te zeggen.

Ze was niet beledigd, maar ze kwam wel overeind en stond even op mij neer te kijken. Toen riep ze uit: ‘U had nooit weg moeten gaan!’

Ik ben nog een uur gebleven; het is een heel aangename salon. Twee of drie van de aanwezige mannen vond ik heel vriendelijk en intelligent; een van hen was majoor bij de genie en overstelpte me met informatie over de reorganisatie van het Italiaanse leger. Maar terwijl hij het woord voerde, keek ik vooral naar onze gastvrouw, die met anderen zat te praten; slechts zelden, zo viel mij op, met haar jonge Inglese. Ze is zonder meer charmant—zo frank en vrij en met die onnavolgbare disinvoltura die bij een Engelse vrouw ordinair zou zijn, maar bij haar simpelweg het toppunt van schijnbare spontaniteit is.{5} Maar spontaan of niet, ze heeft een vlijmscherp verstand en weet precies wat ze doet. Als zij geen volleerde coquette is...

Wat bedoelde ze toch toen ze zei dat ik niet weg had moeten gaan?

Die arme kleine Stanmer is niet weggegaan. Hij zat er nog toen ik om middernacht vertrok.

12 april.

Ik zag hem vandaag zitten in de kerk van Santa Croce, waar ik was binnengestapt om even aan de hitte te ontsnappen.

Het was koel en duister in het schip; hij keek naar de vlammenzee van de kaarsen op dat machtige altaar en zat ongetwijfeld aan zijn weergaloze gravin te denken. Ik zette mij naast hem en pas na enige tijd, als wilde hij zijn nieuwsgierigheid verhelen, vroeg hij hoe mijn bezoek aan Casa Salvi was bevallen en wat ik van de padrona vond.

‘Ik vind een heleboel dingen van haar,’ zei ik, ‘maar ik kan je nu maar één ding vertellen. Ze is een tovenares. De rest krijg je te horen als we de kerk uit zijn.’

‘Een tovenares?’ herhaalde Stanmer, en hij keek me zijdelings aan.

Het is een simpele jongen, maar wie ben ik om hem dat te verwijten?

‘Een verleidster,’ zei ik, ‘Een charmeur!’

Hij wendde zich van mij af, richtte zijn blik op de altaarkaarsen.

‘Een actrice—een artiest,’ vervolgde ik nogal bot.

Hij keek me weer aan.

‘Ik geloof dat u me nu alles al vertelt,’ zei hij.

‘Nee, nee, er is nog meer.’ En we zaten een hele tijd zwijgend naast elkaar.

Uiteindelijk stelde hij voor om naar buiten te gaan en liepen we de straat op, waar de schaduwen al begonnen te lengen.

‘Ik begrijp niet waarom u haar een actrice noemt,’ zei hij terwijl we op huis aan gingen.

‘Natuurlijk. Dat zou ik ook niet hebben begrepen als iemand dat destijds tegen mij had gezegd.’

‘U denkt aan de moeder,’ zei Stanmer. ‘Waarom haalt u die er steeds bij?’

‘De gelijkenis is zo groot, mijn beste jongen, dat die zich onontkoombaar aan mij opdringt.’

Hij hield zijn pas in en stond me met zijn bedeesde, verblufte jonge gelaat aan te staren. Ik dacht dat hij ging uitroepen: ‘Stik toch met die gelijkenis!’ Maar na een korte stilte zei hij alleen: ‘En wat bewijst dat?’

‘Ik kan niet echt zeggen dat het iets bewijst. Maar het suggereert een heleboel.’

‘Noemt u eens wat,’ zei hij terwijl we weer verder liepen.

‘Jij twijfelt ook aan haar,’ begon ik.

‘Dat doet er nu niet toe. Ga verder met uw vergelijking.’

‘Daar hoort dit bij. Je bent stapelverliefd op haar.’

‘Dat hoort er zeker ook bij?’

‘Ja, dat heb ik je al eerder gezegd. Je bent verliefd op haar, maar je kunt geen hoogte van haar krijgen; precies zoals het mij verging met Madame de Salvi.’

‘En die was ook een tovenares, een actrice, een artiest en al die dingen?’

‘Zij was de grootste coquette die ik ooit heb gekend, en de gevaarlijkste, want de meest volleerde.’

‘U wilt dus zeggen dat haar dochter een volleerde coquette is?’

‘Me dunkt van wel.’

Stanmer liep een tijdje te zwijgen.

‘Als u mij aanziet voor een—een aanbidder van de gravin,’ zei hij uiteindelijk, ‘verbaast het me nogal dat u zo vrijpostig over haar spreekt.’

Ik gaf toe dat het mij zelf ook verbaasde. ‘Maar het is omdat ik zo’n belang in jou stel.’

‘U wordt bedankt!’ zei de arme jongen.

‘Tja, jij vindt dit natuurlijk maar niks. Dat wil zeggen, je vindt het wel fijn dat ik belang in je stel—ik zie niet in waarom je dat niet fijn zou vinden. Maar je vindt het niet fijn dat ik zo vrijuit spreek. Dat is logisch. Maar ik wil je alleen maar helpen, mijn jonge vriend. Als iemand mij destijds had gezegd wat ik nu tegen jou zeg, zou ik hem ook eerst een grote lomperik hebben gevonden. Maar later zou ik dankbaar zijn geweest—zou ik hebben begrepen dat hij me hielp.’

‘Zo te zien kon u het ook wel zonder hulp af,’ zei Stanmer. ‘U zegt dat u de dans bent ontsprongen.’

‘Ja, maar niet zonder daardoor diep te zijn verscheurd—zonder dat ik er, mag ik wel zeggen, zwaar onder geleden heb. Dat zou ik jou graag besparen.’

‘Ik kan alleen herhalen wat ik zeg: u bent te goed voor me.’

‘Zeg dat niet te vaak, anders ga ik nog denken dat je het niet meent.’

‘Nou ja,’ zei Stanmer, ‘ik vind in ieder geval dat u wel een grote verantwoordelijkheid op zich neemt als u een man probeert te ontgoochelen over een vrouw van wie hij zelf denkt dat zij hem heel gelukkig kan maken.’

Ik vatte hem bij de arm en we hielden stil, bleven daar als een stel Florentijnen staan praten.

‘Zou je met haar willen trouwen?’

Hij ontweek mijn blik. ‘Een heel grote verantwoordelijkheid,’ herhaalde hij.

‘Zowaar als ik hier sta,’ zei ik, ‘ik zou met de moeder zijn getrouwd! Je zit in precies dezelfde situatie.’

‘Vindt u niet dat u een beetje doordraaft met dat vergelijken?’ vroeg de arme Stanmer.

‘Een onsje meer of minder—daar gaat het niet om. Ik ben ervan overtuigd dat jij in mijn voetsporen treedt. Maar als je wilt, vraag ik je natuurlijk duizendmaal excuses en laat ik je dat spoor volgen waarheen het leidt.’

Hij had het hoofd afgewend, maar draaide dat nu langzaam tot hij me in de ogen keek. ‘U bent te ver gegaan om nu nog terug te krabbelen. Wat weet u over haar?’

‘Over deze—niets. Maar over die andere...’

‘Die andere kan me niet schelen!’

‘Ze zijn moeder en dochter, beste kerel,’ zei ik. ‘Ze zijn zo identiek als twee madonna’s van Andrea.’{6}

‘Als ze zo op elkaar lijken, hebt u zich simpelweg in de moeder vergist.’

Ik nam hem bij de arm en we liepen weer verder; op dat verwijt leek geen verweer mogelijk. ‘Je houding doet me zo sterk denken aan hoe ik toen redeneerde,’ zei ik. ‘Je bewondert haar, aanbidt haar—maar ergens wantrouw je haar ook. Je bent volledig in de ban van haar charme, haar gratie, haar esprit, haar alles—maar diep in je hart ben je bang voor haar.’

‘Bang voor haar?’

‘Je argwaan steekt steeds weer de kop op. Je kunt je maar niet losmaken van het gevoel dat ze diep van binnen hard en wreed is, en het zou een enorme opluchting zijn als iemand je ervan kon overtuigen dat je vermoeden juist is.’

Stanmer gaf hier niet meteen antwoord op; maar nog voordat we bij het hotel waren, vroeg hij: ‘Wat was u in hemelsnaam over de moeder te weten gekomen?’

‘Het is een vreselijk verhaal,’ zei ik.

Hij keek me zijdelings aan. ‘Wat heeft ze dan gedaan?’

‘Kom vanavond naar mijn kamer, dan zal ik het vertellen.’

Hij zei dat hij dat zou doen, maar hij is niet gekomen. Precies wat ik gedaan zou hebben!

14 april.

Gisteravond ben ik weer naar Casa Salvi gegaan, waar ik hetzelfde kleine gezelschap aantrof, ditmaal uitgebreid met enkele dames. Stanmer was er ook en deed zijn best om met een van die dames een gesprek te voeren, maar bracht er volgens mij weinig van terecht. De gravin—nou ja, de gravin was aanbiddelijk. Ze begroette mij als een vriend die ze al tien jaar kende, maar daarom nog niet zonder egards wilde ontvangen; ze liet me naast zich plaatsnemen en vroeg me honderduit naar mijn gezondheid en wat ik zoal deed.

‘Ik verwijl in het verleden,’ zei ik. ‘Ik bezoek de musea, de oude kerken en paleizen. Vandaag heb ik een uur doorgebracht in de kapel van Michelangelo in de San Lorenzo.’

‘Dat is het verleden wel, ja,’ zei de gravin. ‘Die dingen zijn stokoud.’

‘Zevenentwintig jaar,’ antwoordde ik.

‘Zevenentwintig? Altro!’{7}

‘Ik doel op mijn eigen verleden,’ zei ik. ‘Veel van die plaatsen heb ik nog met uw moeder bezocht.’

‘O, er hangen prachtige schilderijen,’ mompelde de gravin, met een blik op Stanmer.

‘Heeft u er de laatste tijd nog iets van gezien?’ vroeg ik. ‘Bent u met hem naar de musea geweest?’

Ze aarzelde even, met een lach. ‘Die vraag vind ik een beetje vrijpostig. Maar zo bent u nou eenmaal, denk ik.’

‘Een beetje vrijpostig? Niet in het minst. Zoals ik zeg, uw moeder is meer dan eens met mij naar het Uffizzi gegaan.’

‘Mijn moeder moet erg goed voor u zijn geweest.’

‘Dat vond ik toen wel.’

‘Alleen toen?’

‘Ach, wat u wilt: dat vind ik nog steeds.’

‘Eh,’ zei de gravin, ‘ze heeft offers gebracht.’

‘Hoezo, cara signorina? Ze had alle vrijheid. Uw vader zaliger was niet meer—en ze was nog niet hertrouwd.’

‘Als ze wilde hertrouwen, had ze des te meer reden om voorzichtig te zijn.’

Ik keek haar even aan; ze keek ernstig terug, van over haar waaier.

‘Bent u erg voorzichtig?’ vroeg ik.

Bruusk trok ze haar waaier weg. ‘Ziet u wel dat u vrijpostig bent!’

‘Welnee,’ zei ik. ‘Bedenk dat ik oud genoeg ben om uw vader te zijn—dat ik u al ken vanaf uw derde jaar. Zoiets mag ik toch wel vragen. Maar u heeft gelijk, we moeten uw moeder nageven dat ze rekening hield met een tweede huwelijk.’

‘Dat heeft u haar nog steeds niet vergeven!’ zei de gravin heel ernstig.

‘U wel?’ vroeg ik, op luchtiger toon.

‘Ik oordeel niet over mijn moeder. Dat is een doodzonde. Mijn stiefvader is heel goed voor me geweest.’

‘Hem herinner ik me nog,’ zei ik. ‘Ik heb hem vaak gezien—uw moeder ontving hem toen al.’

Ze had zwijgend de ogen neergeslagen, maar nu keek ze op.

‘Met mijn vader was ze heel ongelukkig.’

‘Dat wil ik graag geloven. En uw stiefvader—leeft die nog?’

‘Die is gestorven—nog eerder dan mijn moeder.’

‘Heeft hij nog veel duels uitgevochten?’

‘Hij is in een duel gedood,’ zei de gravin bedaard.

Het klinkt bijna monsterlijk—vooral omdat ik er geen reden voor kan geven—maar eerder dan dat het mij schokte, vond ik dat nieuws op een vreemde manier verkwikkend. Ik neem de arme man na al die jaren heus niets kwalijk. Ik hield me natuurlijk in en zei tegen de gravin alleen dat hij het zichzelf had aangedaan. Maar ik denk dat het die opluchting was die me ertoe bracht mijn hoop uit te spreken dat zij, anders dan haar moeder, in haar korte huwelijk wel gelukkig was geweest.

‘Zo niet,’ zei ze, ‘dan ben ik dat nu vergeten.’

Ik vraag me af of wijlen haar graaf Scarabelli soms ook in een duel is gedood, en of zijn tegenstander... Valt het te verwachten dat ook zijn tegenstander door een pistoolschot zal worden geveld? Wie van haar gasten zou het zijn, vraag ik me af? En zal die arme kleine Stanmer de taak toevallen om hem een kogel in het lijf te jagen? Nee. Ik heb er alle vertrouwen in dat die arme kleine Stanmer zal doen wat ik deed. Maar helaas voor hem is die vrouw zo verrekt overtuigend. Gisteravond was ze vreselijk aardig, ze was werkelijk onweerstaanbaar. Zo frank en vrij pratend, en toch zo zacht en vrouwelijk; met die elegante vrolijkheid, alle sprankeling van een goede opvoeding zonder de bijbehorende stijfheid, en daarbij zo’n beeldige mediterrane eenvoud. Ze is op en top Italiaanse. Maar er is niets gemaakts aan.

Na het hierboven beschreven onderhoud ging ze bij iemand anders zitten en werd er een half uur een algemener gesprek gevoerd. Stanmer zei maar weinig; mede omdat hij zich niet zo thuis voelt in de vreemde taal, vermoed ik. Was ik vroeger ook zo—zat ik ook steeds te zwijgen? Waarschijnlijk wel als ik van mijn stuk gebracht was, en dat was ik nogal eens.

Voor ik vertrok, had ik nog een kort onderonsje met de gravin.

‘Ik hoop dat u Florence nog niet gaat verlaten,’ zei ze. ‘Dat u nog een tijdje blijft.’

Ik zei dat ik maar voor een week gekomen was en dat die week er al op zat.

‘Ik bekijk het nu van dag tot dag, er is hier zoveel wat mij boeit.’

‘Eh, het is een mooie tijd. Ik ben blij dat onze stad u bevalt!’

‘Florence bevalt me zeer—en ik heb een vaderlijke belangstelling opgevat voor onze jonge vriend,’ zei ik met een blik op Stanmer. ‘Ik ben erg op hem gesteld geraakt.’

‘Bel tipo inglese,’ zei mijn gastvrouw. ‘En heel intelligent. Een goed stel hersenen.’

Ze stond daar naar me te kijken met die glimlach en die heldere, uitdrukkingsvolle ogen van haar.

‘Ik prijs hem liever niet de hemel in,’ zei ik, ‘om niet de indruk te wekken dat ik vooral mezelf bewierook—want hij doet me zo enorm denken aan mijzelf op die leeftijd. Als uw moeder weer een uurtje tot leven zou komen, zou ze de gelijkenis zeker zien.’

Ze keek me geamuseerd aan.

‘Toch lijkt u volstrekt niet op hem.’

‘O, maar u hebt me niet gekend toen ik vijfentwintig was. Toen was ik heel knap! Bovendien gaat het daar niet om, het is de innerlijke overeenkomst. Ik was argeloos, oprecht en vol vertrouwen, net als hij.’

‘Vol vertrouwen? Ik weet nog dat mijn moeder zei dat geen man zo argwanend en jaloers was als u!’

‘Ik had weleens een wantrouwige bui, maar ik was van mezelf absoluut niet geneigd om het slechte in de mens te zien. Ik kon me moeilijk voorstellen dat iemand mij kwaad zou doen.’

‘Bedoelt u dan dat meneer Stanmer in een wantrouwige bui is?’

‘Ik bedoel dat hij in dezelfde situatie verkeert als ik destijds.’

De gravin schonk me een van haar ernstige blikken.

‘Vertel eens,’ zei ze, ‘hoe zat dat ook weer—die befaamde situatie van u? Ik heb u daar al vaker over gehoord.’

‘Wellicht heeft uw moeder u daar al over verteld, als ze mij de eer heeft bewezen af en toe over mij te spreken.’

‘Moeder heeft me alleen verteld dat u een triest raadsel voor haar was.’

Daar moest ik natuurlijk om lachen—ik lach weer nu ik het opschrijf.

‘Nou, dat was mijn situatie dus: ik was een triest raadsel voor een hele slimme vrouw.’

‘Bedoelt u dan dat ik een raadsel ben voor die arme meneer Stanmer?’

‘Hij pijnigt zijn hersenen om u te begrijpen. En u heeft immers zelf gezegd dat hij intelligent is.’

Ze keek over haar schouder en toevallig werd mijn bewering op dat moment onderstreept door zijn voorkomen. Hij hing in zijn stoel met een loomheid die wat al te nadrukkelijk leek voor een salon, en staarde naar het plafond met het gelaat van een man die net een raadsel heeft opgekregen. Madame Scarabelli leek getroffen door zijn houding.

‘U ziet toch wel,’ zei ik, ‘dat hij de puzzel niet kan oplossen?’

‘U zei zelf dat hij niet in staat is om het slechte in de mens te zien,’ was haar antwoord. ‘Ik zou het jammer vinden als hij kwaad van mij dacht.’

En ze keek me recht aan—serieus, vragend—met dat prachtige open gezicht van haar.

Glimlachend maakte ik een kleine buiging die zoiets kon betekenen als: ‘Hoe zou dat mogelijk zijn?’

‘Ik heb grote achting voor hem,’ ging ze verder. ‘Ik wil graag dat hij goed van me denkt. Als ik een raadsel voor hem ben, bewijst u mij dan een kleine dienst: leg mij aan hem uit.’

‘U uitleggen, mevrouw?’

‘U bent ouder en wijzer dan hij. Zorg dat hij me begrijpt.’

Ze keek me even diep in de ogen en liep toen weg.

26 april.

Ik heb een heel aantal dagen niets geschreven, maar ben ondertussen nog wel verschillende malen naar Casa Salvi geweest. Ik heb mijn jonge vriend ook veel gezien—we hebben veel wandelingen gemaakt en veel gepraat. Ik heb hem voorgesteld twee weken met mij naar Venetië te gaan, maar hij peinst er niet over om Florence te verlaten. Ondanks zijn twijfels is hij hier heel gelukkig, en ik moet bekennen dat ik bij het zien van zijn geluk mijn eigen oude geluk herbeleef. Zozeer zelfs dat toen hij me laatst dan eindelijk vroeg hem te vertellen welk onrecht mij door Madame de Salvi was aangedaan, ik zijn nieuwsgierigheid trachtte in te tomen. Ik zei dat ik het wel wilde vertellen als hij erop stond, maar dat het zonde leek om ons nu in die pijnlijke herinneringen te verdiepen.

‘En ik dacht dat u mij zo graag op andere gedachten wilde brengen over onze vriendin.’

‘Ik geef toe dat ik niet consequent ben, maar daar heb ik verschillende redenen voor. Ten eerste zou ik mij natuurlijk blootstellen aan het verwijt dat ik dubbelspel speel. Mijn bewondering uiten voor gravin Scarabelli, gebruikmaken van haar gastvrijheid, en tegelijkertijd proberen jouw geest te vergiftigen—wordt dat zo niet genoemd? Ik kan dat niet over mijn hart verkrijgen, al is mijn verlangen om jou voor een misstap te behoeden net zo oprecht als mijn bewondering voor de gravin. Ten tweede lijk jij al met al zo gelukkig te zijn! Wie zou niet aarzelen bij het verstoren van een illusie, hoe schadelijk ook, die zo verrukkelijk is zolang ze duurt? Dit is de mooiste tijd van je leven. Jong en vol vuur, in het Italiaanse voorjaar, volledig overtuigd van de morele perfectie van een beeldschone vrouw—wat een benijdenswaardige positie! Laat je meevoeren op de stroom. Ik kijk wel toe vanaf de oever.’

‘Uw reden is gewoon dat u niets tegen de arme dame kunt inbrengen,’ zei Stanmer. ‘U bewondert haar net zozeer als ik.’

‘Ik heb net toegegeven dat ik haar bewonder. Ik heb nooit gezegd dat ze een ordinaire flirt is. Haar moeder bedreef die kunst met wetenschappelijke precisie. Reken maar dat ik dat bewonderde! Maar het is een netelige kwestie: is het eerzaam om een jonge vriend niet voor een gevaarlijke vrouw te waarschuwen, louter omdat je met de betreffende dame ook zelf vriendschappelijke betrekkingen onderhoudt?’

‘In zo’n situatie,’ zei Stanmer, ‘zou ik die betrekkingen verbreken.’

Ik keek hem aan en ik geloof dat ik in de lach schoot.

‘Ben je toevallig jaloers op mij?’

Hij schudde heel stellig het hoofd.

‘Volstrekt niet, ik zie u graag in haar salon, omdat uw gedrag in strijd is met uw woorden.’

‘Ik heb altijd gezegd dat de gravin fascinerend is.’

‘En anders,’ zei Stanmer, ‘zou ik in zo’n geval de dame op de hoogte stellen.’

‘Op de hoogte stellen?’

‘Haar vertellen dat u haar wantrouwt en uw best zult doen om een eenvoudige jongeman voor haar listen te behoeden. Dat zou eerlijker zijn.’ En hij begon weer te lachen.

Hij heeft al vaker met me gelachen, maar ik vond dat nooit erg omdat ik het altijd begreep.

‘Raad je me aan dat tegen de gravin te zeggen?’ vroeg ik.

‘Of ik het aanraad!’ lachte hij weer. ‘Ik raad u niks aan. Ik mag dan misschien het slachtoffer zijn dat gered moet worden, maar ik ben geen deelnemer aan het complot. En trouwens,’ voegde hij eraan toe, ‘de gravin weet al hoe u erover denkt.’

‘Heeft ze u dat verteld?’

Stanmer aarzelde.

‘Ze heeft me gevraagd om al uw eventuele kritiek op haar aan te horen. Ze zegt dat ze een rein geweten heeft.’

‘Oho,’ zei ik, ‘ze weet wat ze doet!’

Want het is echt heel slim van haar om het zo aan te pakken. Stanmer heeft me daarna uitdrukkelijk verzekerd dat hij nooit iets heeft laten doorschemeren van de vrijpostige opmerkingen die ik me tegen hem gepermitteerd heb over haar—hoe zal ik het noemen—haar morele karakter. Ze heeft dat allemaal zelf geraden. Ze moet me intens haten, en toch blijft ze me altijd zo charmant ontvangen! Waarlijk een vrouw met kwaliteiten!

4 mei.

Ik ben een week niet naar Casa Salvi gegaan, maar wel in Florence gebleven, uit een mengeling van motieven. Het zint me niet helemaal om de gravin links te laten liggen, maar nu zij eenmaal weet hoe ik over haar denk, is het open oorlog. Dan hoeft geen van beide partijen nog scrupules te hebben. Zij is net zo vrij om de arme Stanmer met alle mogelijke middelen in haar netten te verstrikken als ik het ben om daar gaten in te knippen. En in zo’n situatie kunnen wij natuurlijk niet hartelijk met elkaar omgaan. Maar wat die netten betreft, waarom zou ik er gaten in knippen? Het zou heel interessant zijn om Stanmer erin te zien verdwijnen. Ik ben benieuwd hoe hij haar bevalt als ze hem eenmaal heeft verslonden. (Wat kan nieuwsgierigheid een man trouwens tot vulgaire beeldspraak brengen!) Laat hem zijn verhaal zelf voltooien, zoals ik dat met het mijne deed. Het is hetzelfde verhaal; maar waarom zou de ontknoping een kwarteeuw later ook weer dezelfde zijn? Laat hem voor zijn eigen ontknoping zorgen.

5 mei.

Verrek, ik wil toch ook niet dat die arme jongen ongelukkig wordt.

6 mei.

Maar ach, heeft mijn eigen ontknoping me dan zoveel geluk gebracht?

7 mei.

Hij kwam gisteravond naar mijn kamer; hij was erg opgewonden.

‘Wat heeft ze u aangedaan?’ vroeg hij.

Ik antwoordde met een wedervraag. ‘Heb je ruzie gehad met de gravin?’

Maar hij herhaalde alleen zijn eigen vraag. ‘Wat heeft ze u aangedaan?’

‘Ga zitten, dan zal ik het vertellen.’ En hij nam plaats bij de kaars en staarde me aan. ‘Er was een man die daar altijd aanwezig was—graaf Camerino.’

‘De man met wie ze hertrouwd is?’

‘De man met wie ze hertrouwd is. Ik was stapelverliefd op haar, maar ik vertrouwde haar niet. Ik wist zeker dat ze soms loog, ik vreesde dat ze weleens hardvochtig kon zijn. Maar bij vlagen kon ze ook weer zo charmant zijn dat het pure bedilzucht leek om haar van gebreken te betichten. En zolang die vlagen duurden, had ik alles voor haar over. Helaas duurden ze nooit lang. Maar je weet wel wat ik bedoel. Beschrijft dit ook gravin Scarabelli niet ten voeten uit?’

‘Gravin Scarabelli heeft nog nooit gelogen!’ zei Stanmer.

‘Precies wat ik zou hebben gezegd als iemand dat destijds had geopperd! Maar ik neem aan dat je me niet alleen uit belangeloze nieuwsgierigheid je vraag komt stellen.’

‘Een mens kan het toch gewoon willen weten!’ zei die argeloze kerel.

Daar moest ik wel om lachen. ‘Hoe dan ook, dit is mijn verhaal. Camerino was er altijd te vinden, hij behoorde tot het meubilair. En waren er al eens momenten waarop de hemelse Bianca mij niet beviel, hij beviel me in ieder geval nooit. Terwijl het toch een heel aardige kerel was, heel voorkomend, heel intelligent, zocht nooit ruzie met me. Het probleem was natuurlijk gewoon dat ik jaloers op hem was. Maar ik zag geen kans om ruzie met hem te maken, want ik kon nergens aanspraak op maken. Ik weet niet wat ik verwachtte—ik weet niet hoever ik in de gegeven situatie had willen gaan. Met mijn naam en mijn vooruitzichten had ik haar best ten huwelijk kunnen vragen. Ik weet niet zeker of ze mij haar jawoord zou hebben gegeven—ik heb geen idee of ze met mij wilde trouwen. Maar wat ze wel wilde, heel graag wilde, was mij aan zich binden; ze wilde mij om zich heen hebben. Ik had alles kunnen opgeven—mijn land, mijn loopbaan, mijn familie—louter om mijn leven aan haar te wijden, bij haar in de buurt te blijven wonen en haar iedere dag te zien.’

‘Waarom heeft u dat dan niet gedaan?’ vroeg Stanmer.

‘Waarom doe jij het niet?’

‘Dat zou pas een relevante wedervraag zijn,’ zei hij gevat, ‘als u me die over vijfentwintig jaar stelt.’

‘Toch had ik die stap op een gegeven moment kunnen zetten. Dat was wat zij wilde—een rijke, ontvankelijke, goedgelovige jonge Engelsman om en permanence bij de hand te hebben. Anderzijds,’ zei ik erbij, ‘moet ik haar wel recht doen. Ik denk echt dat ze op mij gesteld was.’ Bij die woorden kwam Stanmer overeind en liep naar het raam; hij stond even naar buiten te kijken en draaide zich toen weer naar mij toe. ‘Je weet dat ze ouder was dan ik,’ ging ik verder. ‘En Madame Scarabelli is ouder dan jij. Op een dag zaten we in de tuin en vroeg haar moeder mij boos waarom ik zo’n hekel had aan Camerino; want ik had nooit moeite gedaan om te verbergen wat ik van hem vond, en er was net iets voorgevallen waarbij dat duidelijk gebleken was. “Hij bevalt me niet,” zei ik, “omdat hij u zo bevalt.” “Ik verzeker u dat hij mij niet bevalt,” zei ze. “Het heeft er alle schijn van dat hij uw minnaar is,” wierp ik tegen. Dat was erg bot, maar elke man in mijn positie zou dat hebben gezegd. Zij reageerde heel vreemd; ze verbleekte, maar was niet verontwaardigd. “Hoe kan hij mijn minnaar zijn, na wat hij heeft gedaan?” vroeg ze. “Wat heeft hij dan gedaan?” Ze aarzelde een hele tijd en zei toen: “Hij heeft mijn man gedood.” “Lieve hemel!” riep ik uit. “En u laat hem hier over de vloer komen?” Weet je wat ze zei? Ze zei: “Che vuole?”’

‘Is dat alles?’ vroeg Stanmer.

‘Nee; ze vertelde dat graaf Salvi door Camerino was gedood in een duel, en dat de jaloezie van haar echtgenoot de aanleiding voor dat duel was geweest. De graaf bleek monsterlijk jaloers te zijn geweest—haar leven met hem was een verschrikking. Terwijl zijn eigen gedrag verre van onberispelijk was: hij had een man onteerd wiens vriend hij pretendeerde te zijn, en dat had nogal wat stof doen opwaaien. De betreffende heer had genoegdoening geëist, maar om de een of andere reden (ik moet de gravin nageven dat zij haar man niet voor lafaard uitmaakte) had hij die nog niet gekregen. Eerst kwam het duel met Camerino. In een opwelling van jaloezie had de graaf hem een oorvijg gegeven, en terecht of niet, die krenking moest blijkbaar eerst worden uitgevochten. Opmerkelijk genoeg (de Italianen hebben werkelijk geen gevoel voor fair play) mocht de andere gekrenkte man als Camerino’s secondant fungeren. Ze vochten het uit met de sabel en daarbij liep de graaf een kwetsuur op die zich aanvankelijk niet dodelijk liet aanzien, maar hem de volgende dag toch noodlottig werd. De hele zaak werd zoveel mogelijk stilgehouden, om de goede naam van de gravin niet te bezoedelen, en dat lukte zo goed dat in de stad het idee postvatte dat graaf Salvi door de ándere man aan zijn zwaard was geregen. Aangezien dat heerschap er schik in kreeg om dit niet tegen te spreken, hield die gedachte stand. En zolang hij het niet weersprak, was het natuurlijk ook niet in Camerino’s belang om dat te doen, want zo had hij veel meer vrijheid om zijn nauwe betrekkingen met de gravin te onderhouden.’

Stanmer had dit allemaal nauwlettend gevolgd. ‘Waarom liet zij het onweersproken?’

Ik haalde mijn schouders op. ‘Ik kan alleen maar concluderen dat haar motief hetzelfde was. Het hele verhaal vervulde mij in ieder geval met afschuw. Ik was geschokt dat de gravin van zo’n gebrek aan waardigheid blijk gaf, dat ze de man bleef ontvangen die haar echtgenoot had gedood.’

‘Haar echtgenoot was een onmens geweest, en niemand wist ervan,’ zei Stanmer.

‘Dat niemand ervan wist, maakte niets uit. En dat Salvi een onmens zou zijn geweest, is slechts een manier om te zeggen dat zijn vrouw en de man met wie zij later is hertrouwd een hekel aan hem hadden.’

Stanmer leek diep na te denken; hij keek me strak aan. ‘Ja, dat tweede huwelijk blijft onverkwikkelijk. Dat was onbehoorlijk.’

‘O,’ zei ik, ‘de zucht van opluchting die ik slaakte toen het mij ter ore kwam! Ik weet nog precies waar en wanneer. Het was in een zomerverblijf in de Indiase heuvels, zeven jaar na mijn vertrek uit Florence. De postbode had wat Engelse kranten bezorgd, en daarin stuitte ik op een reisbrief uit Italië met een hoop van die “berichten uit de beau monde”. En tussen de diverse chique schandalen en andere sappige nieuwtjes las ik dat gravin Bianca Salvi, die al enige jaren de aangenaamste salon in heel Florence heette te bestieren, in het huwelijk zou treden met graaf Camerino, een prominent edelman uit Bologna. O, beste jongen, wat was ik de dans mooi ontsprongen! Ik had in de startblokken gestaan om te trouwen met de vrouw die tot zoiets in staat was! Maar mijn instincten hadden me gewaarschuwd en daar had ik op vertrouwd.’

‘“Instinct is alles”, zoals Falstaff zegt!’{8} En Stanmer begon te lachen. ‘Heeft u madame de Salvi ook verteld dat uw instinct u tegen haar waarschuwde?’

‘Nee. Ik heb gezegd dat ze mij bang maakte, choqueerde, met afschuw vervulde.’

‘Komt op hetzelfde neer. En wat zei zij daarop?’

‘Ze vroeg wat ik dan had gewild. Ik noemde haar vriendschap met Camerino een schandaal en zij wierp tegen dat haar man een onmens was geweest. En dat bovendien niemand wist wat Camerino had gedaan, zodat het geen schandaal was. Dezelfde logica die jij hanteerde! Ik zei dat ik dat een stuitende redenering vond en dat ze geen moreel besef had. We kregen slaande ruzie en ik riep uit dat ik haar nooit meer wilde zien. In het vuur van mijn woede ben ik meteen uit Florence vertrokken en ik heb mijn woord gestand gedaan: ik heb haar nooit meer gezien.’

‘Dan kunt u nooit heel erg verliefd op haar zijn geweest,’ zei Stanmer.

‘Dat was ik ook niet meer—na verloop van drie maanden.’

‘Anders was u wel teruggekomen—binnen drie dagen.’

‘Zo kijk jij er ongetwijfeld tegenaan. Ik kan alleen maar zeggen dat het de zwaarste opgave van mijn leven is geweest. Ik heb in de krijgsmacht vaak genoeg tegenover de vijand gestaan, maar dat zijn nooit de momenten geweest waarop mijn moed waarlijk op de proef werd gesteld. Dat was alleen het geval toen ik in een diligence uit Florence vertrok.’

Stanmer beende twee of drie keer door de kamer en zei toen: ‘Ik begrijp het niet! Ik begrijp niet waarom ze u dan toch vertelde dat Camerino haar man had gedood. Dat kon haar alleen maar schaden.’

‘Ze was bang dat het haar meer zou schaden als ik bleef denken dat hij haar minnaar was. Ze zocht naar de meest effectieve wijze om mij ervan te overtuigen dat hij haar minnaar niet was—en ook nooit kon zijn. En daarbij hoopte ze dat haar openhartigheid haar tot eer zou strekken.’

‘Lieve help, u heeft haar door en door geanalyseerd!’ riep mijn vriend uit, en hij staarde me aan.

‘Niets zo bevorderlijk voor het analytisch inzicht als een ontgoocheling. Maar hoe dan ook. Ze is met Camerino getrouwd.’

‘Ja, dat bevalt me niet,’ zei Stanmer. Hij zweeg even, en zei toen: ‘Misschien had ze dat niet gedaan als u gebleven was.’

Hij kan het zo argeloos brengen!

‘De huwelijksplechtigheid had ze dan waarschijnlijk wel achterwege gelaten,’ zei ik droogjes.

‘Werkelijk,’ zei hij. ‘Zoals u over haar heeft nagedacht!’

‘Daar mag je me dankbaar voor zijn. Ik heb voor jou gedaan waartoe jij zelf niet in staat lijkt.’

‘In mijn geval zie ik geen Camerino op de kust,’ zei hij.

‘Ik kan er misschien wel een voor je vinden onder de heren in haar salon.’

‘Dank u,’ riep hij uit. ‘Ik red mezelf wel.’

En hij vertrok—voldaan, hoop ik.

10 mei.

Koppige kleine donder dat hij is; bloedirritant, zo stug als hij blijft doorzetten. Misschien zoekt hij zijn Camerino. Maar ik ga hem aan zijn lot overlaten; de hitte is hier al haast niet meer te harden.

11 mei.

Ik ben vanavond naar huize Scarabelli gegaan om afscheid te nemen. Er was nog niemand; ze zat alleen in de grote donkere salon, met een paar kaarsen als enige verlichting en de enorme ramen op de tuin geopend. Ze was in het wit; ze was verduveld knap. Ze vroeg natuurlijk waarom ik zo lang niet geweest was.

‘Volgens mij vraagt u dat alleen voor de vorm,’ zei ik. ‘Volgens mij weet u het wel.’

‘Chè! Wat heb ik gedaan?’

‘Helemaal niets. Daar bent u te verstandig voor.’

Ze keek me een tijdje aan. ‘Volgens mij bent u een tikje gestoord.’

‘Nee, hoor. Ik ben maar al te goed bij mijn verstand. Ik heb eerder te veel verstand dan te weinig.’

‘U hebt in ieder geval wat wij een idee-fixe noemen.’

‘Daar schuilt geen kwaad in, zolang het een goed idee is.’

‘Maar het uwe is een aanfluiting!’ riep ze lachend uit.

‘Ik en mijn ideeën zullen allicht niet bij u in de smaak vallen. Alles welbeschouwd bent u buitengewoon vriendelijk voor mij geweest, en ik dank u daarvoor en kus uw handen. Morgen verlaat ik Florence.’

‘Ik zal niet zeggen dat het mij spijt!’ zei ze weer lachend. ‘Maar ik ben heel blij dat ik u nu eens heb gezien. Ik heb me altijd afgevraagd wat u voor iemand was. U bent een vreemd geval.’

‘Ja, dat zult u wel vinden. Een man die uw charmes kan weerstaan! In feite kan ik dat helemaal niet. U bent betoverend vanavond. En het is voor het eerst dat ik alleen met u ben.’

Ze ging daar niet op in; ze liep bij mij weg. Maar ze kwam meteen weer terug en stond naar me te kijken, met die prachtige ernstige ogen die leken op te lichten in het schemerduister van de kamer.

‘Hoe heeft u mijn moeder dat kunnen aandoen?’ vroeg ze.

‘Wat heb ik haar aangedaan?’

‘Hoe kon u de bekoorlijkste vrouw ter wereld zomaar laten vallen?’

‘Zo kun je dat niet noemen. En in ieder geval dunkt me dat ze er wel troost voor heeft gezocht—en gevonden.’

Op dat moment hoorden we iemand lopen in de antichambre, en ik zag dat ze de voetstappen van Stanmer herkende.

‘Dat zou anders niet gebeurd zijn,’ mompelde ze. ‘Mijn arme moeder had iemand nodig om haar te beschermen.’

De binnenkomst van Stanmer onderbrak ons gesprek. Ik meende enige bravoure te ontwaren in de blik die hij mij toewierp. Hij moet me wel een vervelende, bemoeizuchtige ouwe zeur hebben gevonden; en werkelijk, als ik het zo nog eens overdenk, verbaast het me hoe braaf hij mij duldt. Hij is tenslotte vijfentwintig. Toch moet ik ook toegeven dat het me ergert—zoals hij volhardt!

Kort na Stanmer arriveerden twee of drie van de vaste Italiaanse gasten, en ik ben niet lang gebleven.

‘Tot ziens, gravin,’ zei ik, en zonder iets te zeggen gaf ze mij haar hand. ‘Heeft u ook iemand nodig om u te beschermen?’ vroeg ik zacht.

Ze nam me van top tot teen op en zei toen, bijna bozig: ‘Ja, signore.’

Maar om haar woede af te weren hield ik haar hand nog even vast en boog mijn grijze hoofd om er een kus op te drukken. Ik denk dat ik er haar boosheid mee bedaarde.

Bologna, 14 mei.

Ik ben op de elfde uit Florence vertrokken en vertoef hier nu al drie dagen. Verrukkelijk oud Italiaans stadje—maar het ontbeert de charme van mijn Florentijnse verleden.

Mijn vorige aantekening schreef ik vijf dagen geleden, toen ik ’s avonds laat terug was uit Casa Salvi. Daarna ben ik in mijn stoel in slaap gevallen; pas diep in de nacht werd ik weer wakker. In plaats van naar bed te gaan, heb ik toen een hele tijd bij het raam naar de rivier staan kijken. Het was een warme, stille nacht en de eerste flauwe vegen zonlicht gloorden al aan de hemel. Toen hoorde ik trage voetstappen onder mijn raam passeren, en bij het licht van een straatlantaarn zag ik dat het Stanmer was die net thuiskwam. Ik riep of hij nog even langs wilde komen en even later klopte hij aan.

‘Ik wil afscheid van je nemen,’ zei ik. ‘Ik vertrek vanochtend. Doe geen moeite om te zeggen dat je dat jammer vindt. Dat is natuurlijk niet zo. Ik moet je enorm op de huid hebben gezeten.’

Hij deed geen poging om te zeggen dat hij het jammer vond, maar zei dat hij blij was dat hij mij had leren kennen.

‘Ik heb veel geleerd van onze gesprekken,’ zei hij op die argeloze manier van hem.

‘Heb je Camerino al gevonden?’ vroeg ik met een glimlach.

‘Ik zoek er niet meer naar.’

‘Nou ja,’ zei ik, ‘mocht je er op een dag ooit achter komen dat je een grote fout hebt gemaakt, bedenk dan dat ik je gewaarschuwd had.’

Het leek even alsof hij zich al redenerend een voorstelling van die dag probeerde te maken.

‘Komt het weleens bij u op dat u misschien zelf juist een grote fout heeft gemaakt?’

‘O, ja hoor; vroeg of laat komt alles weleens bij je op.’

Dat is wat ik tegen hem zei; maar wat ik niet zei, was dat die vraag, gesteld met dat eerlijke jonge gezicht van hem, op dat moment harder aankwam dan ooit tevoren.

En toen vroeg hij of ik zelf nou zo gelukkig was geworden door hoe alles was gelopen.

Parijs, 17 december.

Een briefje van de jonge Stanmer, die ik in Florence heb leren kennen—een opmerkelijk briefje, gestuurd vanuit Rome, en de moeite waard om hier in zijn geheel over te schrijven.

Mijn beste generaal,—ik schrijf om u te laten weten dat ik een week geleden met gravin Salvi-Scarabelli in het huwelijk ben getreden. U had me danig in verwarring gebracht met uw praatjes; maar na een maand zag ik alles weer helder. Dingen waar risico aan kleeft, zijn als het christelijk geloof: ze moeten van binnenuit worden ervaren.—In vriendschap, E.S.

P.S.: de pot op met alle vergelijkingen, tenzij u iets kunt vinden wat vergelijkbaar is met mijn huidige geluk!

Zijn geluk maakt hem gevat. Ik hoop dat het blijft duren!—Die gevatheid, bedoel ik, niet dat geluk.

Londen, 19 april 1877.

Bij Lady H—— gisteravond Edmund Stanmer tegen het lijf gelopen, die getrouwd is met de dochter van Bianca Salvi. Ik had laatst al gehoord dat ze in Engeland waren. Knappe jonge kerel met een gelaat dat blaakt van tevredenheid. Hij haalde herinneringen op aan Florence, en ik ging erin mee; maar ik vond het bepaald ongemakkelijk, want ik herinner me dat ik tegen hem nogal op die vrouw had afgegeven. Ik had een hele theorie over haar. Maar hij deed niet vormelijk, integendeel: hij leek blij om me weer te zien. Ik vroeg of zijn vrouw er ook was. Ik moest wel.

‘Jazeker, ze loopt hier ergens rond. Kom kennismaken. Ik zou het fijn vinden als u haar leert kennen.’

‘Je vergeet dat ik haar al ken.’

‘O, nee hoor, helemaal niet. U hebt haar nooit gekend.’ En hij lachte veelbetekenend.

Ik had op dat moment geen zin in een ontmoeting met de voormalige gravin Scarabelli, dus ik zei dat ik op het punt stond te vertrekken, maar dat ik bij zijn vrouw op visite zou gaan. We kletsten nog wat over iets anders en toen viel hij ineens stil en keek me aan, legde zijn hand op mijn arm. Ik moet toegeven dat hij een gelukkige indruk maakt.

‘Gelooft u mij: u zat ernaast!’ zei hij.

‘Mijn jonge vriend,’ antwoordde ik, ‘ik haast me om dat meteen te erkennen.’

We begonnen weer over wat anders, maar al snel herhaalde hij zijn gebaar.

‘Reken maar dat u ernaast zat.’

‘De gravin zal het mij toch wel hebben vergeven?’ zei ik. ‘En dan hoeft u mij niets kwalijk te nemen. Zoals ik zeg, ik zal haar onverwijld een bezoek brengen.’

‘Ik heb het niet over mijn vrouw,’ zei hij. ‘Ik dacht aan uw eigen verhaal.’

‘Mijn eigen verhaal?’

‘Van lang geleden. Is dat geen grote fout geweest?’

Ik keek hem even aan. Hij straalt echt van geluk.

‘Dat is geen vraag om in de drukte van een Londense salon te beantwoorden.’

En ik liep weg.

22 april.

Ik ben nog niet bij de gravin langs geweest; ik ben bang om haar thuis te treffen. En de woorden van die knul blijven maar in mijn hoofd gonzen—‘Reken maar dat u ernaast zat. Is dat geen grote fout geweest?’ Zat ik ernaast—is het een vergissing geweest? Ben ik al te behoedzaam geweest—te argwanend—te berekenend? Had ze werkelijk alleen maar behoefte aan iemand om haar te beschermen—een man die haar kon helpen? Zou die man er baat bij hebben gehad om haar te geloven, en was haar enige gebrek dat ik haar heb laten vallen? Is die arme vrouw erg ongelukkig geweest? God nog aan toe, wat doemen er ineens een massa vragen op! Misschien heb ik haar het geluk onthouden—maar zelf ben ik daar dan ook niet gelukkig van geworden. En dat had misschien wel gekund—eh? Fraai is dat, om daar op mijn leeftijd nog achter te komen!

Noten

{1} Pomona: Romeinse godin van de boomvruchten.

{2} Madonna met de Stoel: een schilderij van Rafaël in het palazzo Pitti.

{3} lacheté: laffe, laaghartige daad.

{4} Che vuole: Wat wil je?

{5} disinvoltura: spontaniteit, vlotte ongedwongenheid.

{6} Madonna’s van Andrea: de eerder in het verhaal genoemde Andrea del Sarto (1486-1530).

{7} Altro: meer.

{8} Falstaff: Shakespeares magnifieke portret van de windbuil en lafaard par excellence, een personage zo geliefd dat hij het in maar liefst vier toneelstukken opvoerde. Falstaff spreekt—in iets andere bewoordingen—over instinct in het eerste deel van Henry IV (tweede bedrijf, vierde toneel).