RADIO HOLLAND

Hieronder volgt een door de redactie enigszins ingekort verslag van de “Torpedering van het Nederlandse stoomschip “Farmsum” op 7 December 1940 in den Noord-Atlantische Oceaan”
door marconist G.A. Kal.
Het volledige verslag is in ons bezit, maar staat ook vermeld in het boek “Tien dagen in een open boot, wintertijd in Mid-Atlantic”.

Storm
(...) Na een verblijf van tien dagen verlieten wij Woolwich en was ons doel Jarrow op de Tyne om te bunkeren, vanwaar wij naar Blyth gingen voor het uitvoeren van meerdere reparaties en het innemen van een lading kolen, bestemd voor de Electrische Centrales van Buenos Aires. Hier kreeg het schip tevens de juiste bewapening, bestaande uit een 4 inch gun, twee Lewis guns en een betonnen brugbescherming, aan boord. De crew werd vermeerderd met twee Hollandsche gunners, zoodat totaal 32 man aan boord waren. Twee weken later verlieten wij deze haven en passeerden in convooi de Schotsche kust tot Oban. De volgende morgen vertrokken wij van hier voor de groote reis. Het convooi bestond uit meerdere schepen, enkele hiervan in ballast. De eerste dagen ging alles correct en kwamen wij een flink eind uit de lersche kust. De derde dag echter stak er een zware Westerstorm op welke nagenoeg het geheele convooi noodlottig zou worden. Er stond een hooge zee, waardoor aan de navigatie de zwaarste eischen gesteld werden om de schepen in hun kolommen op de juiste plaats te houden. Vooral ‘s nachts werden wij soms op zeer gevaarlijken afstand genaderd, doch met groote kundigheid konden aanvaringen worden voorkomen.
De twee volgende dagen waren onverminderd stormachtig en de gevolgen bleven niet uit. ‘s Morgens werd onze SB-motorsloep van de davids weggerukt en ‘s middags één der werkbooten. ‘s Avonds vernielde een stortzee de twee uiteinden van de onderbrug. Planken sloegen weg en ruiten braken. Toch bleven alle vitale deelen in tact en baande het schip zich onvervaard een weg door de zwiepende watermassa’s. Ook de BBsloep bekwam eenige schade, doch dit kon tijdig door onzen Bootsman worden gerepareerd. De
twee vlotten sloegen eveneens te pletter. De bemanning deed pogingen om van wat overgebleven was één te maken, doch is daarin niet geslaagd.
Alle diensten liepen gedurende de geheele reis “dubbele” wachten en als marconist werd door mij nagenoegd doorloopend uitgeluisterd. Speciaal de laatste nachten kwam er van slapen in ‘t geheel niets. Het aantal schepen dat in moeilijkheden was geraakt, was nauwelijks te tellen. De bijzonderheden der diverse SOS-gevallen waren zoo talrijk dat ik soms tijd tekort kwam om alles in het Radio-journaal bij te schrijven. Tezamen telde ik die drie dagen over de 25 SOS-seinen
(...)

Torpedering
(...) Alles ging hierop voorspoedig, we maakten 11 mijl vaart, en verwacht werd dat het leed wel geleden zou zijn. Doch het liep anders. ‘s Avonds was er een heldere maan en de vijand had het juiste moment even na het invallen der duisternis afgewacht.(...) Ik meldde me nog even bij de 2~ Stuurman, vertelde voorts dat loshangende planken op de onderbrug gevaarlijk sloegen. Hij vergezelde mij tot zoover waarop ikzelf naar de midscheeps toe wilde. Onderaan de trap gekomen nam ik plotseling een groote vlam aan bakboord waar, in welks schijnsel ik een profiel van een Uboot opmerkte.
Tezeifdertijd kreeg het schip een hevige schok. Terstond realiseerde ik mij wat plaatsgreep en ging rechtsomkeer naar boven naar de Seinhut, terwijl overal rondom een massa ijzer en andere voorwerpen neerkwamen.
De eerste gedachte was nu zelf het voorgeschreven sein uit te zenden. Bovengekomen bemerkte ik dat de controle-lamp uit was. (...) Voor probeeren was echter geen tijd. Ik greep mijn zwem-vest, deed dit om, onderwijl met de andere hand de noodverlichting bijzettend, de kleine dynamo aanzettend en mijn papieren grijpend. Direct hierop bemerkte ik dat gelukkig de antenne in tact was. De Nood-Inrichting had een uitstraling van 2 1/2 Amp. En dus een goede reikwijdte. Tweemaal seinde ik de positie etc. uit en mocht terstond van Valentiaradio reçu ontvangen. Bezig hiermede kwam de Kapitein boven, die mij vroeg, of ik alles kon vinden. Ik stelde hem gerust, speciaal met de bevestiging van het radiostation GCC, waarop ik zeide gereed te zijn. 

Ook de le stuurman, die onmiddellijk een rondje langs alle verblijven maakte, kwam langs om te waarschuwen. Tezamen met de Kapitein verliet ik mijn hut. Hij ging nog zijn eigen compartiment in om papieren te halen.

Schip verlaten
Onder het seinen hadden de Duitschers een tweede torpedo afgevuurd, waarvan ik slechts de schok bemerkte. Van de situatie aan dek wist ik op dat moment niets en daar ik verwachtte desnoods te moeten springen, nam ik geen over-jas, dekens, tasch met papieren e.d. mee, doch ging in uniform met zwemvest om naar het sloependek. Hier was alles nog gaaf en in het maanlicht was een gedeelte van de bemanning bezig om de eenig overgebleven BB-sloep te water te laten. Ik was zoo gelukkig om meteen van het boatdeck af mijn plaats in de sloep te kunne innemen. Hier was mijn 
Radiostation op een Ned.  vrachtschip uit       dezelfde tijd als het ss “Farmsum”

eerste gedachte om anderen de behulpzame hand te bieden. Toen de boot te water gevierd was hield ik telkenmale het zware blok zoo goed als het ging weg van de hoofden van anderen. Voorts hielp ik anderen bij het aanpakken van de touwladder. De matroos naast mij was aan de vanglijn. Het schip liep nog zeer veel vaart en er stond vrij veel deining. Kort hierop werd de lijn gekapt daar andermaal een torpedo verwacht werd om het schip tot zinken te brengen. 

Bij vertrek waren 19 man aan boord.(...) Nadat 
de sloep afkwam zagen wij de ontzaglijke ravage welke de twee torpedo s in het achterschip hadden teweeggebracht. Dit gedeelte was geheel opengereten als een blik en ternauwernood konden wij met de riemen de boot vrijhouden van veel uitstekend scherp ijzer. Het liet geen twijfel over of de gansche atkomende Wacht, die om 7 uur de messroom hier vulde, moet op slag hierin zijn gedood. Ook enkele stokers, die reeds te kooi waren, zijn terzelfdertijd gedood. Ook de Boots-man kwam om en het meest tragisch was de dood van onzen 2e Machinist, die reeds op het Sloepen-dek was geweest, doch weer de Machinekamer indook om nog iets te controleren. Toen hij terugkeerde hadden wij de boot al moeten afzetten en wij zagen naderhand, roeiend tegen flinke deining, de zwaaiende flashlights van enkelen vanaf het tot ondergang gedoemde schip. Inderdaad vuurde de vijand kort hierop de derde torpedo af, waarop het schip snel onder de oppervlakte verdween De twee eerste torpedo’s hadden het achterschip vernield, de laatste trof klaarblijkelijk midscheeps. Rondom ons hing de stank van stookolie.

Wachtend op redding 
Ondertussen had onze le Stuurman het commando over de boot overgenomen en terwijl getracht drijfanker begaf het spoedig en besloten werd om het grootzeil hiervoor de bestemmen. Dit voldeed,waarop de riemen konden worden ingehaald. Bij enkelen onzer deed zich een geval van zeeziekte voor, hetgeen spoedig overwonnen was.
  Vanwege het vele zoute water en de intense koude gingen maag en ingewanden erg te keer. De meesten waren nat tot op hun huid en er waren slechts vier natte dekens en enkele overjassen ter beschikking. In de morgen werd de halve overkapping  van de boot opgezet. Dit gaf veel beschutting.

De onrustige zee maakte een poging tot zeilen
onmogelijk. De 2e Stuurman verdeelde de rantsoenen, bestaande uit driemaal per dag ongeveer 100 cc drinkwater met scheepsbeschuit, om 12 uur een stukje cornedbeef en wat verdunde gecondenseerde melk er bij .De eerste twee dagen konden wij zelfs een stuk chocolade verdeelen. De eenige flesch congnac was in zeer korten tijd op onverklaarbare wij ze geledigd. Inmiddels werden de kansen van redding besproken. Zelf was ik overtuigd dat deze spoedig zou komen opdagen. Reden hiervoor was voor een eerder gemeld SOS-geval in onze nabijheid, waar de Britsche Navy zeer zeker zou zoeken, de Uboot positie welke ikzelf opgaf en dan ons eigen SOS, hetgeen door Valentiaradio bevestigd was. Niet uit het oog verloren moest worden dat onze positie 450 mijl West van Ierland was, een grooten afstand dus.
Zeer groot was onze vreugde toen wij zondagmiddag 8 december om 4 uur aan den horizon een Britsche destroyer waamamen, welke zich zigzaggend over den Oceaan bewoog. De Zee was vrij hoog, doch tenslotte namen wij de boot vanaf een goiftop op ongeveer 2 mijl afstand waar. Wij hadden een natte deken in de mast en ontstaken fakkels. Helaas alles zonder resultaat. Hadden wij toen maar een rookpistool gehad. De destroyer verdween uit zicht en was niet meer waar te nemen. De reactie na dit evenement onder ons was zeer verschillend, doch zelf behoorde ik tot diegenen, die den hoop op redding niet opgaven. Vast en zeker was ik overtuigd dat wij gevonden zouden worden, hoewel ik wist dat hier zware dagen werden ingezet (...)

Nog meer slachtoffers
(...) Na drie dagen kregen de twee Assistent Machinisten het te kwaad met krankzinnigheid. Een Surinaamse jongen, Lubliek, dook een nacht weg voorin, onderin de boot en ‘s morgens bemerkten wij dat hij daar dien nacht was overleden. De zee werd soms van tijd tot tijd kalmer, doch bleef steeds onstuimig. Nimmer hadden wij een mooi ruim uitzicht. Ons drijfanker begaf het nogmaals en moest worden vervangen door een viertal winterjassen, hetgeen onze jongens nog meer deed verkleumen. Ook de rantsoenen moesten worden verminderd, het drinkwater moest tweemaal per dag worden gegeven en de melk

werd ook meer verdund. We snakten echter naar iets  warms, een kop thee, koffie, om van een warm maal in ‘t geheel maar niet te spreken. Soms werd dit in gesprekken naar voren gebracht, maar beter was om dit teere punt in ‘t geheel maar niet aan te roeren. Nog steeds ontstaken wij eiken nacht enkele malen onze fakkel en werd steeds scherp uitkijk gehouden voor schepen en vliegtuigen.
Kort na middernacht op de 10e dag in de boot overleed tengevolge van uitputting en het drinken van zout water de Ass.-Machinist Willemse. In het jaar dat ik hem kende, was ik meermalen met hem opgetrokken. (...) Ook hem moesten wij aan de zee toevertrouwen.

Redding
Dan klonk ons dien Donderdagmorgen het geronk van de vliegtuigmotoren van een patrouilleerende Sunderland-flyingboat als muziek in de ooren. Eerst kon ik het niet gelooven, doch de machine keerde terug. Wij juichten, joelden en huilden van blijdschap door elkaar. Opnieuw werd een natte deken in de mast geheschen en tevens was onze witte overkapping een goed kenteeken. De piloot gaf toen Morse-seinen en vloog weg. Na een half uur kwam een Britsche destroyer, HMS “Ambuscade”, opdagen, weiks Commandant met een zeer geslaagde manoeuvre zijn bodem langs-zij bracht. De zee was onrustig doch allen slaagden wij er in de reddingsnetten te grijpen en ons omhoog te werken, waar stevige handen ons overnamen. Na dit oogenblik volgde een inzinking en deed de toegestoken cognac en ram wonderen. Wij konden nu voor het eerst eens veilig en rustig gaan slapen. (...)

Nawoord
Van de 19 man die na de torpedering van de “Farmsum “door, naar later bekend werd, de Duitse onderzeeboot U-99, in de reddingboot “stapten” overleden er twee als gevolg van ontbering, koude en uitputting. Na 10 dagen in de boot werden de 17 overlevenden gevonden. Aan boord van de Engelse destroyer HMS “Ambuscade” stierven nog eens twee bemanningsleden. Later in een hospitaal aan de wal bezweek uiteindelijk een 5e bemanningslid van de 19 die het getorpedeerde schip verlieten. In totaal overleefden 14 man van de in totaal 32 opvarenden de ondergang van de “Farmsum “.