J. S. Bach: Gleichwie der Regen und Schnee vom Himmel fällt (BWV 18)

Beluister deze cantate alvast in de uitvoering door Leusink en zijn Holland Boys

Wanneer we de cantates die Bach tussen 1714 en 1717 als concertmeester te Weimar componeerde beschouwen als "vroege cantates" behoort BWV 18 tot zijn zéér vroege cantates, waarschijnlijk gecomponeerd voor 1714, toen hij nog gewoon hoforganist en kamermusicus was. We ontmoeten er een ongebreideld experimenteerlustige Bach die met name de Italiaanse verworvenheden poogt te verwerken waarmee hij onlangs via werk van Vivaldi had kennisgemaakt.
Reeds de instrumentale bezetting is uniek: geen hout- of koperblazers, zelfs geen violen maar, buiten een continuogroep (met fagot) zijn er slechts vier partijen voor altviolen. (Bij een latere heruitvoering te Leipzig (1724), die tegenwoordig meestal wordt gevolgd, voegde Bach nog twee blokfluiten toe die de twee hoogste altviolen octaverend verdubbelen en daarmee de klankkleur verhelderen. De Swaen speelt de oorspronkelijke versie.)
De tekst voor BWV 18 betrok Bach uit een in 1711 voor Telemann bestemde jaargang cantateteksten van de orthodoxe theoloog Erdmann Neumeister, die in 1720 als predikant te Hamburg Bach zou pousseren als organist aan de Jacobikirche. Neumeister bepleitte aanvankelijk (1704) de traditionele op bijbelteksten en kerkliederen gebaseerde Kirchen-music te vervangen door naar de Italiaanse opera gemodelleerde Geistliche Cantaten, bestaande uit aria's en recitatieven op vrij gedichte, poëtische meditaties over bijbelteksten. Lehms door Bach en Graupner getoonzette Vergnügte Ruh, beliebte Seelenlust is daarvan een voorbeeld. Later verzoende Neumeister zich met de ‘gemengde cantate' die alle teksttypen gebruikt en ons door Bachs werk vertrouwd is geworden.
Neumeister liet zich voor zondag Sexagesima, de achtste zondag voor Pasen, inspireren door de voorgeschreven evangelietekst, de verzen 4 - 15 van Lucas 8, de parabel van de zaaier. Jezus vergelijkt daar Gods woord met zaad dat op een akker valt: soms rijke vrucht draagt maar vaak wordt vertrapt, op droge bodem of tussen doornen terecht komt, d.w.z. door de duivel, beproevingen of aardse verlokkingen niet tot geloof leidt. Neumeister parafraseert (niet: citeert) deze tekst uitgebreid in het centrale en muzikaal meest interessante derde deel (3) van de cantate. Hij begint echter (2) met een parafrase van een oud-testamentische tekst, uit het joodse bijbelboek Jesaja (55: 10-12), waarin Gods woord wordt vergeleken met Regen und Schnee die voor een vruchtbare aarde zorgen.
Bach op zijn beurt opent de cantate met een instrumentale sinfonia (1) voor de vier altviolen en continuo. Naar de vorm is het een chaconne: variaties op een telkens terugkerend bas-thema van vier maten. Er zijn achttien van zulke perioden van vier maten, waarvan de eerste vijf aan het slot worden herhaald. Het thema wordt in de eerste maten markant en ongeharmoniseerd voorgedragen maar is in andere perioden soms slechts virtueel aanwezig. De bewegingen omlaag en omhoog, in grote sprongen of gebroken akkoorden, maken duidelijk waar het in deze cantate om zal gaan: de dialektiek van vallende regen, sneeuw en zaaigoed en opkomend gewas en geloof.
Zowel de oudtestamentische (2) als de nieuw-testamentische (3) parafrases verwerkt Bach tot recitatieven die - kenmerkend voor de ‘jonge' Bach - regelmatig overgaan in arioso's waarin het continuo zich niet beperkt tot ondersteunende akkoorden maar ritmisch meemusiceert.
In het secco, slechts door continuo begeleide basrecitatief (2) ontlokt eerst de bevruchtende regen ariose aktiviteit aan het continuo dat even later de laatste woorden van de bas canonisch imiteert, een proces van oorzaak en gevolg suggererend. De bas, woordvoerder voor de strenge oudtestamentische God, blijft hieronder ingetogen en onaangedaan, vertoont weinig expressieve aktiviteit.
Dat verandert in de recitatieven (3) waar bas en tenor beurtelings woorden parafraseren van de mensgeworden, dus van emoties en expressiviteit voorziene Christus. Dit uitgebreide en heftig bewogen centrale deel vormt de muzikale hoofdschotel van de cantate. Bachs drang tot verkenning en vernieuwing leidt er tot een vorm die we nergens in enig andere cantate nog zullen aantreffen: een lang, door alle strijkers begeleid (accompagnato) recitatief dat viermaal wordt onderbroken door aanroepingen uit de Lutherse litanie.
De vier recitatief-delen volgen de vier passages van de zaaier-parabel op de voet. Tenor resp. bas illustreren kernwoorden ervan met soms buitennissige coloraturen.
a. moge het hart Gods woord een vruchtbare voedingsbodem bieden;
b. het continuo poogt eerst met vreemde harmonieën het duivels bedrog te ondermijnen, en vervolgens het agressieve berauben ongedaan te maken;
c. terwijl de strijkers zwijgend wegkijken bij de adembenemende Verfolgung van de tenor herinnert de sopraan zich primair de Turken en de paus; hun Wüthen und Toben wordt door het continuo driftig geïllustreerd.
d. tenslotte kunnen materialisme en hedonisme de ziel op een dwaalspoor brengen; de bas dreigt in zijn irregehen geheel de weg kwijt te raken.
In de enige aria (4) van deze cantate reflecteert de sopraan persoonlijk op het voorafgaande. Rustig en zelfverzekerd haar vertrouwen op Gods woord belijdend gaat zij melodisch eigen wegen ten opzichte van Satans Netten waarin de vier unisono spelende alten haar pogen te strikken; pas bij fort, nur fort verenigen allen zich in een rechtlijnig wegwerpend gebaar.
Plaatsvervangend voor alle gelovigen besluit het koor met het achtste couplet van een kerklied uit de vroegste tijd van de reformatie: Lazarus Spenglers Durch Adams Fall ist ganz verderbt (1524); zoals dat gewoonlijk wordt genoemd "eenvoudig vierstemmig geharmoniseerd" maar ondertussen uniek en onvervreemdbaar Bachiaans.