J. S. Bach: Ihr werdet weinen und heulen (BWV 103)

Beluister deze cantate alvast in de uitvoering door Leusink en zijn Holland Boys Choir

Nadat Bach, om redenen waarnaar wij slechts kunnen gissen, in de vastentijd 1725 gedwongen was zijn beoogde jaargang koraalcantates voortijdig te beëindigen, schreef hij tussen Pasen en Pinksteren 1725 onder meer negen cantates op teksten van de begaafde Leipziger dichteres Christiane Mariane von Ziegler (*1695); BWV 103, voor de derde zondag na Pasen (22 april 1725), is de eerste in deze reeks. Von Ziegler was de kunstminnende dochter van een oud-burgemeester van Leipzig; op 27-jarige leeftijd keerde zij terug naar Leipzig nadat ze twee echtgenoten had verloren en haar kinderen uit beide huwelijken. Haar teksten behoren tot de beste die Bach heeft getoonzet. Omdat Von Ziegler haar teksten voor deze negen cantates zelf in 1728 publiceerde kunnen we niet alleen concluderen dat Bach daarover op basis van persoonlijke kontakten reeds in 1725 kon beschikken, maar kunnen we er ook getuige van zijn dat Bach desondanks soms drastisch in haar teksten heeft ingegrepen (zie onder).
De derde zondag na Pasen heet in de kerkelijke agenda weliswaar Zondag Jubilate, maar in Bachs kerkmuziek is het desondanks geen vrolijke boel; andere cantates die hij voor deze dag schreef heten resp Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen (BWV 12, 1714) en Wir müssen durch viel Trübsal (BWV 146, 1726/7). De reden daarvoor geeft de evangelielezing uit Johannes 16:16-23 waarin Jezus zijn afscheid aankondigt en zijn discipelen waarschuwt dat dat slechts een korte treurige periode zal vormen waarin de buitenwereld hen zal bespotten.
BWV 103 heeft tussen openingskoor en slotkoraal twee recitatief/aria-paren die respectievelijk het verdriet over het vertrek van Jezus en de vreugde over zijn beloofde wederkomst behandelen. Er is geen solorol weggelegd voor de sopraan; instrumentale obligaatpartijen zijn er voor de trompet (nrs 5 en 6) en (in nrs 1 en 3) voor een flauto piccolo, een zeer hoge blokfluit die wij tegenwoordig 'sopranino‘ noemen; bij een latere uitvoering waarvoor blijkbaar geen blokfluitist beschikbaar was, herschreef Bach deze partij, een octaaf lager, voor een viool- of traverso-solo.
De driedeling in het openingskoor (1) - twee koordelen rond  een kort recitativisch middendeel voor de bas - volgt een driedeling in de tekst (Joh. 16:20) uit de evangelielezing:
1. (koor) Ihr werdet weinen und heulen, aber die Welt wird sich freuen.
2. (bas) Ihr aber werdet traurig sein.
3. (koor) Doch eure Traurigkeit soll in Freude verkehret werden.
De ingewikkelde struktuur van het stuk beoogt de vier (!) verschillende zinsdelen recht te doen, de daarin vervatte contraire affekten freuen en Traurigkeit muzikaal uit te buiten en desondanks een samenhangend geheel te ontwerpen.
Anders dan de titeltekst doet verwachten, begint het openingskoor met een lang en vrolijk instrumentaal ritornel waarin de minuscule sopranino (<25 cm) zich hoog boven het concert van hobo's en strijkers moeiteloos handhaaft in de rol van een schrille spotter. Dan volgt een eerste koorfuga (weinen und heulen) op een gewrongen, ‘treurnis' uitdrukkend thema: dalend, chromatisch en met een overmatige secunde, stijgend met een septiemsprong, en begeleid door een eerste tegenthema (contrapunt) met de lamento-figuur (in halve tonen dalende kwart). Dan herhaalt het orkest zijn ritornel gedeeltelijk waarboven het koor de tweede zinsnede (aber ... freuen) zingt, waarna in een tweede koorfuga boven het volledige instrumentale ritornel beide elementen in een dubbelfuga worden gecombineerd, culminerend in een vijfde thema-inzet van de sopranino. Alle beweging komt plotseling tot stilstand voor een kort, door alle instrumenten begeleid recitatief van de bas (Ihr aber), bekend als Vox Christi, als om te onderstrepen dat niet alleen deze, maar àlle woorden van dit stuk uit Christus' mond geacht worden te klinken. De sopranino deelt in zijn smart. Dan volgt op de laatste tekstzin die ook weer beide affekten verbindt, een herhaling van de tweede koorfuga. Het kort-kort-lang ritme (figura corta), code voor 'vreugde', domineert.
Het slechts door continuo begeleide (secco) tenor-recitatief (2) eindigt met een kort ritmisch arioso dat de Schmerz (pijn) van Christus' afwezigheid onderstreept. Die pijn wordt als ziekte van het hart geduid, waarvoor echter, aldus de alt in aria (3) geen arts competent is, en zelfs in het aan balsem zo rijke Gilead (volgens Jeremia 8:22) geen verzachting te vinden. De alt wordt begeleid door een prachtige beweeglijke piccolo-solo. De vorm van de aria is ambivalent: het continuo begeleidt de twee melodische stemmen hoofdzakelijk met korte akkoorden (piano e staccato, als in een triosonate) maar vervult nu en dan ook zelf melodische functies, als in een trio.
Met het secco recitatief (4) voltrekt de alt de inhoudelijke wending (volta)  in deze cantate, van droefheid naar vreugde; h/zij verkneukelt zich in het vooruitzicht op Christus' beloofde wederkomst, met een uitbundige coloratuur op Freude. In zijn behoefte de twee recitatieven enigszins met elkaar in evenwicht te brengen, schrapte Bach botweg twee regels uit Von Zieglers tekst, daarmee het rijm beschadigend:

Von Ziegler	Bach
Daß meine Traurigkeit und dies vielleicht in kurzer Zeit, Nach bäng- und ängstlichen Gebärden In Freude soll verkehret werden	Daß meine Traurigkeit ... ... In Freude soll verkehret werden.

Aria (5) is het enige stuk in een majeur toonsoort (D-groot). Strijkers en trompet begeleiden de tenor in een vrolijk, zonnig stuk waarin het vertrouwde vreugde-ritme, kort-kort-lang (pa-pa-pam) domineert. Enkele kortstondige harmonische wolkenvelden herinneren nog aan de Weh, Betrübung en Traurigkeit van het eerste deel van de cantate; op dergelijke plekken worden van de trompettist tonen gevergd die niet tot zijn natuurlijke toonvoorraad behoren (blue notes), waardoor hij onvermijdelijk aan de droefenis zal bijdragen. De tenor overtreft de alt in een extatische coloratuur op Freude die zes maten en bijkans 100 noten beslaat.
Het slotkoraal (6), het negende vers van Paul Gerhardts koraal Barmherz'ger Vater, höchster Gott (1653) vat de boodschap van de cantate goed samen. Het wordt gezongen op de melodie van Was mein Gott will, daß gescheh' allzeit (1571).  De eenvoudige vierstemmige harmonisering wordt uitgevoerd door allen, met uitzondering van de sopranino.