XS4ALL Internet bv

Premier Kok was al geen held met computers en wie denkt het nieuwe kabinet-Balkenende een toekomstgericht internetbeleid gaat voeren heeft het mis. De formateurs lijken het internet te zien als een poel des verderfs, waar burgers vooral komen om zich te laven aan terroristische handboeken, bittorrents en kinderporno. Censuur is terug als regeringsbeleid.

Het woord ‘internet’ komt precies één keer voor in het overigens lijvige regeerakkoord. Het gebeurt op pagina 34, onder het kopje Veiligheid, stabiliteit en respect. Je voelt hem dus al aankomen, dat wordt geen verhaal over de stimulering van de kenniseconomie.

“Teneinde radicaliserende boodschappen en voorlichting over de middelen van terreur te bestrijden, wordt voorzien in de mogelijkheid om het doorgeven van boodschappen door ‘internet-providers’ te verbieden.”

Technische storing

Het is een nobel voornemen: iedereen wil toch radicalisering tegengaan? Er zijn echter twee grote problemen. Allereerst werkt het niet. Volgens een beroemde uitspraak beschouwt het internet censuur als een technische storing waar omheen gerouteerd moet worden.

Zo denken veel internetgebruikers er ook over: als een website wordt verboden staat de inhoud daarvan morgen op twintig andere websites over de hele wereld. Maar het regeringsplan mág ook niet.

Artikel 7 van de Grondwet bepaalt dat niemand voorafgaande toestemming nodig heeft om bepaalde gedachten of gevoelens in het openbaar te uiten: preventieve censuur is verboden. Een uiting mag achteraf wel als onrechtmatig worden bestempeld, bijvoorbeeld omdat die discrimineert, aanzet tot rassenhaat of inbreuk maakt op iemands eer en goede naam. De rechter kan dan ook herhaling verbieden, als het verbod nauwkeurig genoeg wordt geformuleerd.

Kinderliedjes

Je kan dus wel een bepaalde uiting verbieden of een bepaald plaatje. Maar je kan niet in algemene zin het doorgeven van ‘radicaliserende boodschappen’ verbieden. Het is een veel te vaag begrip dat evengoed van toepassing zou kunnen zijn op een oproep van de FNV om te gaan staken, de boeken van Karl Marx en de liedjes van Bob Dylan. De vrijheid van meningsuiting is er bovendien niet alleen voor kinderliedjes en oproepen tot deugdzaamheid, maar ook voor meningen die schokkend en aanstootgevend zijn.

Je kan ook niet het doorgeven van bepaalde websites verbieden. De inhoud van een website kan per definitie wijzigen, dus het verbieden van een website komt neer op het verbieden van wat er nu op staat maar ook op wat er in de toekomst op kan komen te staan. Ook dat is preventieve censuur.

Heilige oorlog

Maar zelfs als de voorgestelde regeling het alleen mogelijk maakt om individuele uitingen te verbieden, is niet duidelijk hoe dat moet gaan werken. Wie gaat die lijst van verboden teksten en plaatjes samenstellen en bijhouden? Wat kun je doen als jouw site opens verboden wordt vanwege je geschiedenisscriptie, over de ontwikkeling van de theorie van heilige oorlog sinds de Kruistochten? En hoe verkom je dat ‘per ongeluk’ de website van een oppositiepoliticus op de lijst komt?

Er is ook een levensgroot risico van mission creep. Bevoegdheden worden altijd gebruikt en als deze bevoegdheid eenmaal bestaat, worden die vervolgens niet alleen gebruikt voor het verbieden van ‘radicaliserende boodschappen’ of terroristisch materiaal. Ook andere strafbare informatie zoals kinderporno zal snel aan het lijstje worden toegevoegd. UPC heeft al aangekondigd vrijwillig een filter aan te brengen dat een paar honderd websites met kinderporno blokkeert.

St. Tropez

Vervolgens is het nog maar een kleine stap naar het filteren van phishing websites of websites waarop auteursrechtinbreuk wordt gepleegd of aangemoedigd. Vervolgens mag een filmster ook eisen dat alle internetproviders van Nederland de website wegfilteren waarop zij topless zonnend in St. Tropez te zien is.

PvdA-kamerlid Martijn van Dam wast op zijn weblog zijn handen in onschuld over het censuurplan van de regering. Het was niet het idee van zijn partij, zegt hij, en hij is er ook niet enthousiast over. Zo gaat dat bij kabinetsformaties. Kennelijk is de vrijheid van meningsuiting ingeruild tegen de Bosbelasting.

Laten we maar hopen dat dit regeringvoornemen er eentje was voor de bühne. Even applaus oogsten bij de achterban en vervolgens lekker niks doen. Ik help het u hopen. Hoe dit ook afloopt, één ding lijkt zeker: de plannen voor echt gevaarlijke nieuwe justitiebevoegdheden staan niet in het regeerakkoord.

deze column verscheen eerder op NU.nl

Een bijdrage van Remy Chavannes

Remy Chavannes is advocaat. Hij is gespecialiseerd in telecommunicatie-, media-, pers- en internetrecht.

In Kenia is onlangs M-Pesa (M-Geld) geïntroduceerd. Uit een samenwerking tussen Vodafone en Safaricom, de grootste Keniaanse mobiele telefoon-provider, is een nieuwe dienst voortgekomen met grote maatschappelijke invloed: via het systeem kan geld worden overgemaakt met een GSM. In Kenia heeft 80% van de bevolking geen bankrekening en in grote delen van het land zijn geen bankfilialen. GSM’s zijn echter wijdverbreid.

Met een GSM kan nu een virtuele bankrekening worden geopend, waarmee geld kan worden overgeschreven naar een andere GSM, of naar een agent van M-Pesa. De dienst wordt veel gebruikt door arbeiders in de stad om geld te sturen naar familie op het platteland. De operators willen de mogelijkheden op korte termijn uitbreiden naar directe betalingen en kredieten via de GSM.

Het systeem is meteen al een groot succes, waarmee Kenia het eerste land is waar mobiel geld succesvol is ingevoerd. Ware innovatie uit Afrika.

Weblog Sargasso probeerde al een tijd Parlando verbeterd te krijgen. Parlando is het systeem van de Tweede Kamer waarmee via internet kamerstukken kunnen worden opgevraagd. Het systeem is niet gebruikersvriendelijk en Sargasso wilde daar verandering in brengen met de actie Open Democratie 1.0.

Een ander weblog, GeenCommentaar, was het wachten beu en besloot zelf iets te doen. Het resultaat na acht uur knutselen is een verbeterde versie van Parlando, te vinden op www.geencommentaar.nl/parlando.

Dit zou wel eens een belangrijke stap kunnen zijn naar het Open Source Walhalla; eerste vereiste voor open politiek is immers toegankelijke informatie. Hoera dus!

Vorige week maakten internetprovider UPC en het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD) bekend dat ze gezamenlijk kinderporno gaan blokkeren volgens het Noorse systeem. Ook KPN zal mee gaan doen. Wat houdt dat Noorse systeem precies in?

Het KLPD houdt een geheime lijst bij met websites waarop kinderporno te zien is. Die lijst wordt doorgegeven aan UPC, die de websites onzichtbaar maakt voor haar klanten. In plaats van de betreffende site zullen klanten een waarschuwingspagina te zien krijgen als ze zo’n site proberen te bezoeken. Zo kunnen klanten van UPC dus minder eenvoudig op een website met illegale kinderporno terechtkomen. Op het eerste gezicht lijkt dat een mooie maatregel tegen kindermisbruik. Maar op de keper beschouwd is dat nog maar de vraag.

Het enige doel dat het Noorse systeem heeft, is het beschermen van internetgebruikers tegen ongewenste confrontatie met kinderporno. Mensen die bewust naar kinderporno op zoek zijn kunnen het systeem echter gemakkelijk omzeilen. Elke domeinnaam verwijst naar het IP-adres van de server waarop de website staat. UPC leidt de domeinnamen van kinderpornosites om naar een ander IP-adres, waarop de waarschuwingspagina staat. Maar wie direct naar het IP-adres van zo’n site surft, of verbinding maakt via een proxyserver, kan de sites gewoon bezoeken. Bovendien wordt de meeste kinderporno niet via websites uitgewisseld, maar via andere netwerken als usenet, ftp-servers en versleutelde peer-to-peer netwerken. De Noorse blokkade werkt alleen voor websites.

Natuurlijk is het prima om je klanten te beschermen tegen ongewenste zaken. De meeste internetters zullen wel eens websites tegenkomen met dingen erop die ze niet willen zien. Ik kan me ook voorstellen dat ouders hun kinderen willen behoeden voor websites met geweld of porno. Het idee van UPC is dus best nuttig. Maar het manco van het systeem van UPC is dat de politie bepaalt welke sites op de lijst komen. Niemand kan controleren welke sites er op die lijst staan. Niemand kan toetsen of er misschien sites ten onrechte op de lijst staan. Met het systeem begeeft UPC zich bovendien op een hellend vlak. Stel je voor dat iemand bij het KLPD besluit dat kritiek op het koningshuis ook ongewenst is en dus websites aan de lijst toevoegt die pleiten voor afschaffing van de monarchie. Of sites waarop afwijkende religieuze meningen staan. Als het systeem eenmaal bestaat, zou men best kunnen besluiten om het ook voor andere zaken te gebruiken. Voor sites waar je mp3’s en films kunt downloaden bijvoorbeeld; er zijn genoeg partijen die daar belang bij hebben. Het systeem maakt censuur mogelijk en censuur past niet in de Nederlandse traditie van het vrije woord. Onze grondwet verbiedt preventieve censuur. Als we van dat verbod moeten afwijken, dan is het niet de politie die dat moet bepalen maar het parlement, zodat op de naleving van onze grondrechten op democratische en controleerbare wijze wordt toegezien.

Censuur kan en mag niet. Misbruik van kinderen kan en mag ook niet. Natuurlijk moet dat bestreden worden. Maar dan moeten we wel in het oog houden wat het probleem is: dat kinderporno gemaakt wordt, niet dat kinderporno te vinden is. Het plan van UPC en KLPD moet daarom niet worden verward met een maatregel tegen kindermisbruik. Het beschermt internetters, het beschermt niet de kinderen die misbruikt worden. Het maakt het probleem onzichtbaar, terwijl het producenten en liefhebbers van kinderporno geen strobreed in de weg legt. Zij kunnen in onzichtbare circuits gewoon hun gang blijven gaan, terwijl het voor klanten van UPC lijkt alsof het probleem niet meer bestaat.

Kinderporno kan veel efficiënter worden bestreden dan nu het geval is. Niet door kostbare politietijd te besteden aan het beheren van een lijst websites - de lijst zal dagelijks bijgewerkt moeten worden - maar door actieve opsporing, internationale samenwerking en politieke druk op landen die de productie van kinderporno tolereren. Ook internetproviders hebben hun verantwoordelijkheid. Daarom heeft een aantal van hen al in 1995 het Meldpunt Kinderporno opgericht. Dat onderzoekt meldingen van kinderporno en werkt samen met de politie in de bestrijding ervan. Is dit systeem van de KLPD dan niet een logische volgende stap? Want zelfs het Meldpunt Kinderporno vindt het Noorse systeem een goed idee, en alle beetjes helpen toch? Ik vind van niet. Het lijkt daadkrachtige actie, maar het lost het probleem niet op; het is symboolpolitiek. Het systeem werkt zelfs averechts: doordat het probleem onzichtbaar wordt gemaakt zijn de werkelijke slachtoffers van kindermisbruik nog slechter af dan ze nu al zijn. Hun probleem wordt onzichtbaar, waardoor het van de maatschappelijke agenda kan verdwijnen. Kinderporno zorgt terecht voor grote maatschappelijke verontwaardiging. Wanneer nu tijd, geld en menskracht worden geïnvesteerd in een schijnmaatregel, lijkt het probleem aangepakt te zijn en verdwijnt de verontwaardiging. En dat mag niet gebeuren. We kunnen niet voor onze eigen gemoedsrust websites blokkeren en opgelucht ademhalen, terwijl nog dagelijks kinderen het slachtoffer worden.

Een bijdrage van Niels Huijbregts

Niels werkt op de afdeling Public Affairs van XS4ALL als woordvoerder.

Webwereld schrijft over Larry Sanger, een van de oprichters van Wikipedia. Hij vindt Wikipedia onbetrouwbaar geworden, omdat veel bijdragen anoniem of onder pseudoniem geplaatst worden. Hij is daarom met een alternatief begonnen: Citizendium is nu online. Citizendium werkt op dezelfde manier als Wikipedia, alleen zijn anonieme bijdragen niet welkom, en alle informatie wordt door een redactie van betrouwbare experts gecontroleerd.

Amsterdam in Second Life staat te koop op eBay. De Amerikaanse bouwer wil $50.000 hebben voor de stad.

Na UPC heeft nu ook KPN bekendgemaakt, te gaan samenwerken met het KLPD in het blokkeren van sites die kinderporno bevatten.

De blokkade is gebaseerd op een lijst van zo’n 3000 websites, die door het KLPD wordt bijgehouden. Internetters die een website op de lijst proberen te bereiken, krijgen een waarschuwingspagina te zien.

Planet Internet doet mee met KPN, XS4ALL niet. Er is een aantal bezwaren tegen het systeem waar beter over moet worden nagedacht, voordat XS4ALL eraan mee kan doen. Zo mist het systeem een onafhankelijke toetsing van de beslissing welke websites op de lijst moeten staan. Op deze Opinieweblog werden al eerder alle bezwaren tegen het systeem opgesomd.

NRC schreef erover, net als nu.nl.

Gisteren is in Philadelphia een wet geblokkeerd die websites waarop kinderen ’schadelijk materiaal’ kunnen zien, strafbaar stelt.

Hoewel de rechter zei te betreuren dat een poging, kinderen te beschermen moest worden geblokkeerd, oordeelde hij dat deze wet veel te ver ging. “Er zijn betere manieren om kinderen te beschermen tegen kwalijke websites, zoals bijvoorbeeld software filters die ouders kunnen installeren.”

De Amerikaanse burgerrechtenorganisatie ACLU reageerde verheugd. Als de wet niet geblokkeerd zou zijn, zou het internet zodanig gesimplificeerd moeten worden dat alle informatie geschikt was voor 6-jarigen. “Dat zou grote gevolgen hebben gehad voor de manier waarop het internet gebruikt wordt”, zegt de ACLU.

Andere organisaties zijn hevig teleurgesteld. Enough is Enough, een organisatie die kinderen tegen porno wil beschermen, noemt het frustrerend dat pornografen telkens weer hun gang mogen blijven gaan, terwijl er sprake is van een epidemisch probleem van kinderen die porno op internet zien.

De New York Times schreef er een uitgebreid bericht over.

SMS en MSN hebben behoorlijke invloed op de maatschappij. Behalve de sociale interactie heeft de populariteit van digitale communicatie ook de taal veranderd; ‘SMS-taal’ is snel gemeengoed geworden. Taalpuristen zien het verschijnsel als taalverloedering, terwijl progressieven de nieuwe taal juist roemen als uiting van creativiteit en innovatie.

Stichting 4 d Nwe Taal zet zich in voor acceptatie van deze nieuwe taal en roept op een petitie te tekenen voor de instelling van een literatuurprijs voor deze nieuwe taal.

Het is niet helemaal duidelijk waarom een petitie nodig zou zijn voor het instellen van een prijs, netzomin als duidelijk is of er überhaupt literatuur wordt geschreven in de nieuwe taal, maar het is in ieder geval een leuk initiatief om aandacht te genereren voor een onontkenbare maatschappelijke verandering.

Het downloaden van  copyrighted content wordt binnen Europa gelukkig niet gezien als heling. Toine Manders, Europarlementariër voor de VVD, had vorige maand een voorstel hiertoe ingediend bij het parlement. Onder andere Webwereld en Bright berichten dat dit voorstel het niet heeft gehaald.

Vanavond geeft de Amerikaanse science fiction-schrijver Bruce Sterling een lezing in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. De lezing maakt deel uit van de serie Science Fiction / Science Faction die wordt georganiseerd door Cyberspace Salvations, De Waag en XS4ALL.

Het wordt druk, de zaal zal helemaal vol zitten, maar de avond is ook te volgen via de live stream op www.killertv.nl.

Meer informatie is de vinden op de site van Cyberspace Salvations.

Google zoekt programmeurs die nog geen vakantie geboekt hebben voor deze zomer. Coders kunnen zich opgeven om een beurs van $ 4.500 te ontvangen om mee te werken aan een van de 131 geselecteerde Open Source projecten.

Opgeven kan tot 24 maart via deze pagina.

Internet op je mobieltje? - Harstikke handig!
NFC erop en met één beweging betalen? - Super!
TV en radio via IP? - Natuurlijk!
Je OV-Chipkaart bijhouden op een website? - Makkelijk voor declaraties!
Met GPS navigatie ook rekeningrijden? - Doe maar!

En als we straks IPv6 hebben, geef dan ook maar meteen alles en iedereen een eigen internetadres. Hebben die Galileo satellieten straks ten minste iets nuttigs te doen: Google Earth Real Time!

Zo wordt de wereld om ons heen een internet van dingen. Internet is dan niet meer die vreemde virtuele wereld ergens ver weg, alleen te betreden met muis en toetsenbord. Internet is dan steeds meer overal om ons heen, alsof het web binnenstebuiten is gekeerd. Terwijl je surft over straat, klikkend en kletsend met alle apparaten om je heen, vertellen je digitale voetsporen waar en wanneer je dat deed. Tijd en plaats leken in de oude cyberwereld te zijn verdwenen. Nu zijn ze weer keihard terug.

Achter deze zichtbare transformatie, vormt zich een onzichtbaar net waarbij alles met alles verbonden is: netwerkconvergentie, alles wordt internet. Dat geeft ons eindeloze mogelijkheden om nieuwe dingen te bedenken en allerlei fysieke handelingen makkelijker te maken. Maar raken we er ook iets mee kwijt?

Een bijdrage van Christian van 't Hof

Christian van 't Hof is Senior Projectmedewerker bij het Rathenau Instituut in Den Haag.

Bericht op de site van Reporters sans Frontières:

De Chinese blogger Zhang Jianhong is onlang veroordeeld tot 6 jaar gevangenisstraf. Hij werd vorig jaar gearresteerd wegens ‘poging tot het ondermijnen van de autoriteit van de staat’ omdat hij op zijn weblog opriep tot politieke hervormingen.

Tweakers bericht over een juridisch comité van het Europees Parlement, dat de wetgeving rond auteursrechten wil verzwaren zodat ‘hulp bij of het aanzetten tot inbreuk op intellectueel eigendom’ tot een misdrijf bestempeld wordt.

Die omschrijving is dermate vaag dat er van alles mee bedoeld kan worden. Het zou kunnen betekenen dat YouTube strafbaar is wanneer een gebruiker een stukje copyrighted materiaal uploadt. Het zou ook kunnen betekenen dat ISP’s strafbaar zijn wanneer hun klanten een mp3′tje downloaden.

Zaterdag 24 maart, 20.30 uur in het kader van de week van de Populaire Cultuur: De achterkant van Web 2.0

Een avond over social software, wisdom of crowds en corporate control in de Balie Amsterdam.

Planet Multimedia besteedt vandaag aandacht aan de reactie van het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) op de aankondiging van Google m.b.t. haar nieuwe privacy beleid. Google’s enige reden om data op te slaan is commercieel van aard, zo concludeert het CBP na bestudering van de motivatie van Google. Het CBP oordeelt dat dit nieuwe beleid kant noch wal raakt, aldus Planet Multimedia.

Stanford University vindt dat het internet zoals we het nu kennen, niet goed genoeg is om in de toekomst het wereldwijde communictienetwerk te zijn dat we ervan verwachten.

De huidige manier van verbeteren - in kleine stapjes voortbouwen op het oude model - kan daar geen verandering in brengen, dus stelt de universiteit voor het internet opnieuw te ontwerpen. Met een schone lei opnieuw beginnen dus.

Lees meer op de website van Stanford.

Volgens een onderzoek van Symantec is het aantal computers dat is besmet met kwaadaardige software in de tweede helft van 2006 toegenomen met 29%. Het rapport benoemt verder de landen met het meeste kwaadaardige netwerkverkeer: de VS staan op 1, gevolgd door China en Duitsland.

De digitale kloof tussen ouders en kinderen is minder groot dan gedacht. Dat blijkt uit het onderzoek Nieuwe links in het gezin van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat vanochtend werd gepresenteerd. NRC Handelsblad besteedt vandaag aandacht aan het onderzoek.

Google maakte gister bekend dat haar privacybeleid wordt aangepast. Opgeslagen zoekgegevens zullen na verloop van tijd worden geanonimiseerd. Nadere details volgen later.

Digitale verlamming of toch niet?

Eind december 2006 vond er ten zuiden van Taiwan een zeebeving plaats. Daarbij werden een zestal onderzeese telecommunicatiekabels beschadigd. Dat leidde ertoe dat telefoon en internetverkeer tussen de landen in geheel Zuid-Oost Azië gedurende enkele weken moeizaam verliep: telefoonverbindingen konden niet tot stand komen, internet was traag en sommige websites onbereikbaar. Dat roept de vraag op: “Hoe kan een breuk in slechts 6 kabels een dergelijk effect hebben?” en “Hoe voorkomen we een soortgelijke ‘digitale verlamming’ in Nederland?”

Grote impact veroorzaakt door geografie

Het antwoord op de vraag hoe een relatief kleine en lokale zeebeving een dergelijk grootschalig effect op de werking van internet in heel Zuid-Oost Azië heeft kunnen veroorzaken, is eigenlijk verrassend simpel. Wie even op de kaart kijkt, ziet dat Taiwan geografisch een bijzonder centrale positie inneemt in Zuid-Oost Azië. Het is dan ook niet vreemd, dat veel van de telecommunicatiekabels die de diverse landen in het gebied onderling met elkaar verbinden, langs of via Taiwan lopen. De enorme afstanden en de diepten van de zeeën en oceanen, maken het hoogst onaantrekkelijk om andere routes te creëren: de kosten worden extreem. Kortom: de geografische situatie maakt het lastig voldoende redundantie en diversiteit aan te brengen, om de gelijktijdige uitval van parallel lopende verbindingen op te vangen. Daarbij komt dat de totale hoeveelheid transmissiecapaciteit in dit gebied aanzienlijk lager is (tenminste een factor 10) dan op bijvoorbeeld trans-Atlantische routes, terwijl het totale internetgebruik en daarmee de capaciteitsvraag vanuit landen als Japan, Korea, Taiwan en China in omvang wel degelijk vergelijkbaar is met die in Europa. Het gevolg van de combinatie van deze twee factoren is, dat kabeluitval direct tot ondercapaciteit leidt op de routes die niet aangetast zijn. En dat is direct de verklaring is voor vertragingen in de afwikkeling van internet verkeer die optrad tussen de landen in Zuid-Oost Azië.

De situatie in Nederland

Om inzicht te krijgen in de risico’s die we in Nederland lopen op een grootschalige uitval van internet, is het goed om eerst stil te staan bij de wijze waarop internet, ook in Nederland, opgebouwd en georganiseerd is. Kortweg: de netwerken, de datacenters en de mensen die dat alles operationeel houden.

Lappendeken van netwerken

Eerst dienen we ons weer even realiseren wat internet nog steeds is: “Internet is de verzameling van autonome netwerken, onderling op vrijwillige basis verbonden, allen werkend op basis van het Internet Protocol”. Internet is dus “van bovenaf gezien” een lappendeken van zelfstandig opererende netwerken, in beheer bij een groot aantal zelfstandige organisaties. En meestal zijn dat bedrijven in private handen. Wereldwijd gaat het inmiddels om duizenden afzonderlijke netwerken en Nederland alleen al enkele tientallen. Die netwerken zijn onderling allemaal in staat verkeer met elkaar uit te wisselen, om letterlijk iedereen met iedereen te kunnen laten communiceren. Daarbij spelen de diverse Internet Exchanges (zoals in Nederland de Amsterdam Internet Exchange, AMS-IX) een grote rol evenals de continent- of zelfs wereldomspannende netwerken van de grote telecombedrijven, die tegen betaling verkeer transporteren tussen de netwerken zonder directe onderlinge koppelingen (“transit”).

Miljoenen datapakhuizen

Aan de afzonderlijke netwerken zijn de computersystemen gekoppeld die de daadwerkelijke bron en bestemming van het netwerkverkeer zijn. Dat kunnen bijvoorbeeld PC’s bij de consument thuis zijn of in de kantoren van bedrijven, bijvoorbeeld aangesloten via een breedbandverbinding. Maar ook de grootschalige “serverfarms”, opgesteld in datacenters, zijn met de netwerken verbonden. Servers die e-mail verwerken, webpagina’s uitserveren, zoekopdrachten uitvoeren, (internet-)telefonie gesprekken tot stand brengen, bedrijfsapplicaties beschikbaar stellen, etc. etc. Oftewel: vrijwel alles wat op internet te vinden is, wordt ergens ter wereld in een datacenter gehuisvest of via p2p ter beschikking gesteld vanaf de harde schijven van thuis-PC’s.

Meritocratie

Al deze netwerken en aangesloten computersystemen vormen daarmee gezamenlijk een extreem gedistribueerd systeem. Een systeem, waarbij verantwoordelijkheden en bevoegdheden met betrekking tot de instandhouding en verbetering sterk decentraal belegd zijn en op zeer diverse wijze ingevuld worden. Immers: alle betrokken organisaties zijn autonoom, hebben hun eigen belangen, hun eigen afwegingen en hun eigen organisatievorm. Desalniettemin zijn er wel degelijk gemeenschappelijk afspraken gemaakt. Precies op en over de grensvlakken tussen de verschillende organisaties die samen internet “maken”. Afspraken, hoofdzakelijk gericht op interoperabiliteit, stabiliteit en continuïteit. Die afspraken worden gemaakt in diverse (inter)nationale fora, veelal in de vorm van aanbevelingen en richtlijnen en in voorkomende gevallen in de vorm van bindende regels voor de deelnemers. Veel van die organisaties geven ook uitvoering aan de administratieve en operationele aspecten voorvloeiend uit die richtlijnen en regels. Enkele voorbeelden van dergelijke organisaties zijn de Internet Engineering Task Force, RIPE ten behoeve van het beheer en uitgifte van IP-adressen, AMS-IX voor de instandhouding van de gelijknamige Internet Exchange, FIRST de organisatie die de diverse Computer Emergency Response Teams verenigt, gericht op veiligheid en integriteit van internet.

Een belangrijk kenmerk van veel van deze organisaties “in de machinekamer van internet” is, dat zij de structuur kennen van een “membership organisation” (in Nederland: een vereniging) en in belangrijke mate opereren als een meritocratie, gericht op “een beter internet”, robuust en betaalbaar. Niet “wie de macht heeft, bepaalt wat er gebeurt”, maar “wie het weet, moet het zeggen”. Inhoudelijke relevantie van het argument, overtuigingskracht en gezag zijn doorslaggevend voor beslissingen. Dit in plaats van macht gebaseerd op hiërarchie, geld of omvang van een populatie.

Internet is robuust

Zoals uit bovenstaande al mag blijken, is internet er qua techniek volledig op gebouwd en qua wijze van organiseren er goed op berekend om verstoringen en calamiteiten soepel de baas te kunnen. Verstoringen en calamiteiten zijn namelijk aan de orde van de dag en onderdeel van de gewone dagelijkse routine (zie bijvoorbeeld het storingsoverzicht bij XS4ALL). Ook aan de orde van de dag is het continue aanbrengen van verbeteringen in zowel techniek als wijze van opereren. Sleutelbegrippen bij dit alles zijn: redundantie en diversiteit. In techniek, in werkwijzen en in organisatie. Redundantie als in: meervoudig uitvoeren van voorzieningen, zodat bij uitval direct een alternatief beschikbaar is. En diversiteit als in: verschillende wegen leiden naar Rome. Letterlijk door verschillende routes te kiezen en figuurlijk door verschillen in werkwijze en aanpak: faalt het ene dan blijft het andere functioneren.

Lage uitvalkans in Nederland

In Nederland zijn een 15-tal grotere Internet Service Providers actief en daarnaast enkele honderden meer gespecialiseerde kleinere. Ook kennen we een zeer levendige concurrentie op het gebied van fysieke telecom infrastructuren. Ook de AMS-IX, als centraal knooppunt, is intern meervoudig redundant uitgevoerd en de grotere providers hebben inmiddels in een aantal gevallen hun netwerken onderling ook rechtstreeks gekoppeld, dus buiten de AMS-IX om, om voor meer diversiteit te zorgen. De realiteit is daarbij wel, dat internetverkeer binnen Nederland grotendeels stervormig van en naar Amsterdam verloopt, waar de centrale netwerkknooppunten en datacenters van de meeste ISP’s zich bevinden. Daarbij wordt uiteraard wel gebruik gemaakt van redundantie via gescheiden routes, zodat in geval van kabelbreuk in de meeste gevallen geen dienstonderbreking plaatsvindt. De reden voor deze (grotendeels) stervormige verkeersafwikkeling is puur economisch van aard: de hoeveelheid daadwerkelijk lokaal of regionaal blijvend verkeer in relatie tot de transmissie capaciteit en de kostprijs daarvan is dusdanig, dat het uit economische overwegingen niet zinvol is om verkeer binnen een regio lokaal te houden of op regionaal niveau met andere netwerken uit te wisselen. Daarbij komt dat de verplichtingen als gevolg van artikel 13.4 van de Telecomwet (aftappen) het goedkoopst uitgevoerd kunnen worden, door alle verkeer logisch gezien langs 1 knooppunt te leiden en daar één tapinstallatie te plaatsen, in plaats van een veelheid aan tappunten verder in de haarvaten van het netwerk te moeten plaatsen.

Voor de verbindingen met de rest van de wereld, zijn diverse routes beschikbaar, via verschillende internationale carriers. Routes met de rest van Europa lopen vanuit Nederland over land richting Duitsland en België/Frankrijk en vormen door heel Europa een wijd vertakt en tegelijkertijd flink vermaasd stelsel. Routes richting de Verenigde Staten en Azië, lopen via trans-Atlantische (niet aardbevingsgevoelige) glasvezelkabels die via gescheiden fysieke routes aangelegd zijn en door verschillende consortia operationeel gehouden worden.

De kans op grootschalige verstoring van de netwerken is minimaal, door alle redundantie en diversiteit. Eigenlijk komt het er op neer dat daadwerkelijk internetverkeer in Nederland ontregelen alleen kan door ofwel een zeer grootschalige gebeurtenis danwel een flink aantal gelijktijdig optredende incidenten, die op zeer veel plaatsen gelijktijdig langdurige verstoring veroorzaken.

Datacenters lopen meer kans op uitval

Websites, e-mail boxen en een veelheid en verscheidenheid andere server based diensten zijn gehuisvest in datacenters. Daar zijn er in Nederland tientallen van. Veel potentiële diversiteit dus. Echter: de meeste van deze diensten zijn op zichzelf slechts ondergebracht in één datacenter. Dat levert een kwetsbaarheid op. Zo is het gehele e-mail serverpark van XS4ALL inclusief de dataopslag van de e-mail op dit moment ondergebracht in één datacenter. Dat is overigens geen uitzonderlijke situatie, het geldt voor alle ISP’s in Nederland. Weliswaar wordt de inhoud van e-mail boxen bij XS4ALL continue in real- time gekopieerd naar een andere fysieke locatie, toch zal tijdelijke uitval van de e-mail een forse impact hebben voor de eindgebruikers. En een dergelijke onbeschikbaarheid kan een verrassende achtergrond hebben: zo werd in juli 2006 legionella vermoed in een koeltoren van het datacenter, waarin XS4ALL zijn servers gehuisvest heeft. Uiteindelijk niet de oorzaak van de legionella besmetting elders in Amsterdam, maar wel aanleiding om in “crisis-mode” te gaan met alle gebruikers van de locatie. Niet uit te sluiten viel namelijk, dat de GG&GD per direct opdracht zou geven de koeltoren af te schakelen. En geen koeling betekent: servers uit, dienstverlening gestaakt. Gelukkig kwam het uiteindelijk niet zover, omdat tijdig mobiele noodkoelinstallaties ingeschakeld konden worden, waardoor de vermoedelijk besmette koeltoren uit voorzorg buiten gebruik gesteld kon worden. Een en ander is wel de concrete aanleiding voor XS4ALL om het serverpark nu structureel in “tweelingopstelling” over twee locaties te gaan draaien. Daar zijn overigens ook andere aanleidingen voor: de beschikbaarheid van voldoende en continue aanvoer van energie t.b.v. koeling en voeding, is dusdanig cruciaal dat het risico op uitval in één locatie te groot wordt: de kans is weliswaar klein, maar de impact inmiddels te groot. Kortom: uitvallende serverfarms of zelfs complete uitvallende datacenters kunnen beslist een weliswaar in relatieve omvang beperkte, maar toch forse impact hebben. Echter niks wat niet met enige planning vooraf vermijdbaar is, op basis van een goede risico afweging.

De menselijke factor is cruciaal

Alle redundantie en diversiteit verhindert niet, dat er continu verstoringen en vormen van uitval optreden. Als het goed geregeld is, zonder uitval van de dienstverlening. Netwerkapparatuur raakt defect, harde schijven hebben niet het eeuwige leven en ook software kan zo zijn kuren vertonen. Menselijk beheer en beheersing is dus beslist noodzakelijk. In zekere zin is dat maar goed ook: hierdoor houden netwerk- en systeembeheerders continu routine in het stellen van diagnose en het oplossen van verstoringen van allerlei aard en ook omvang. Belangrijk daarbij is, dat in principe uit elke verstoring van de dienstverlening meteen lering getrokken wordt en waar mogelijk een structurele verbeteractie in gang gezet wordt. Juist door verantwoordelijkheden en bevoegdheden voor deze verbeteracties neer te leggen bij de senior professionals en deze vanuit management zeer adequaat te ondersteunen, onder andere met (financiële) middelen wordt een robuuste infrastructuur en dito dienstverlening ontwikkelt in een uiterst dynamische omgeving. Hier zit wel een punt van zorg: juist als gevolg van het aantrekken van maatregelen voor risicobeheersing vanuit een financieel regelgevingsperspectief, die zijn gebaseerd op geheel andere uitgangspunten, ontstaat het gevaar van de-professionalisatie en schuilgedrag. Kortweg: het Engelse begrip “to control” wordt door Nederlanstaligen vaak geïnterpreteerd als het Franse “controler”. Hier dreigt het verlies van een snel lerende en wendbaar opererende organisatievorm, die adequaat kan inspelen op steeds nieuwe en onbekende verstoringen en calamiteiten.

Praktijk: Calamiteitenbeheersing bij XS4ALL

Wanneer het gaat om het bestrijden van grootschaliger verstoringen en calamiteiten hanteert XS4ALL een werkwijze die in de loop van de tijd in de praktijk is ontstaan en het best omschreven kan worden als “expert driven real-time management” Daarbij maakt XS4ALL ook onderdeel uit van de systematiek van crisis-beheersing zoals die door moederbedrijf KPN gehanteerd wordt. Als gevolg van de continue structurele verbetercyclus bij XS4ALL is elke grootschalige verstoring vrijwel uniek en verder is ook de omgevingsdynamiek zeer groot. Het is daardoor niet goed mogelijk te werken met vooraf opgestelde en uitgekristalliseerde rampenplannen. Wel werkt een standaardaanpak in een “drie lagen model”. Waar het om gaat, is de juiste experts tijdig en intensief met elkaar in contact te brengen om diagnoses te stellen en herstelacties uit te voeren. De experts zitten “aan de knoppen”, teammanagers en seniors staan daarachter om operationeel overzicht te houden, acties af te stemmen, intern en met toeleveranciers en deze uit te zetten en te bewaken. Senior management maakt de business keuzes en bestuurt de communicatie met externe stakeholders als klanten, pers en overheid. Communicatie is de cruciale factor.

Bij XS4ALL maken we voor onderlinge communicatie zeer uitgebreid gebruik van Internet Relay Chat (IRC), in een deels besloten omgeving. Dit gebeurt zowel in de dagelijkse reguliere operatie als tijdens storingen en calamiteiten. IRC kan het beste gezien worden als een tekstgeoriënteerde variant van het aloude 27Mc systeem van “bakkies”: individuele gebruikers hebben zichzelf ingeschakeld in één of meer chatkanalen en kunnen daar via tekstberichten communiceren met iedereen in dat kanaal. Daarbij blijft de totale chat-historie voor alle deelnemers behouden en opoepbaar. IRC is voor alle betrokkenen vanuit het netwerkmanagement centrum, maar ook vanuit elke willekeurige locatie toegankelijk (ook via mobiele datacommunicatie vanuit huis, ook bij de meeste netwerkstoringen). Juist vanwege de historische informatie en de brede toegankelijkheid, is het bij uitstek geschikt om de experts snel bij elkaar up-to-speed te hebben, terwijl teammanagement en senior management mee kan lezen en desgewenst via eigen chatkanalen hun specifieke informatie uitwisseling kan plegen. Daarbij wordt IRC ook door collega ISP’s in binnen en buitenland volop gebruikt en zijn er een aantal gemeenschappelijke kanalen voor berichtenuitwisseling, waardoor contact met collega’s bij andere ISP’s in real time mogelijk is. IRC heeft in de praktijk bij XS4ALL al ontelbare malen bewezen buitengewoon nuttig te zijn in calamiteitensituaties.

Digitale verlamming: weinig kans

De kans dat Nederland getroffen wordt door een grootschalige of algehele uitval van internet is klein. De grote diversiteit in organisaties, manieren van werken en de uitgebreide redundantie in de technische middelen zorgt ervoor dat risico’s gespreid zijn en dat eventueel toch optredende verstoringen een beperkte impact hebben. De condities die bijdragen aan deze situatie zijn inherent aan de wijze waarop internet in het verleden tot stand gekomen is en nog steeds in stand gehouden wordt. Deze condities doorgronden en versterken, is het beste recept voor het “digitaal welzijn” van de Nederlandse samenleving.

Dit artikel is ook verschenen in het blad “Crisisbeheersing” van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Een bijdrage van Simon Hania

Simon Hania is technisch directeur bij XS4ALL

Nadat Google al eerder een deal sloot met de Chinese autoriteiten over het filteren van sites over democratie en andere zaken die ze in China niet prettig vinden, heeft het bedrijf opnieuw een censuur-overeenkomst gesloten met een Aziatisch land.

Nu.nl meldt: “Google heeft overeenstemming bereikt met de autoriteiten in de Indiase stad Bombay. Van Indiase internetters die op Googles sociale netwerksite Orkut bijvoorbeeld ‘anti-Indiase’ teksten verspreiden, geeft het bedrijf het IP-adres door aan de politie.”

De Amerikaanse beursautoriteit SEC heeft bekend gemaakt dat de handel in 35 aandelen op de Amerikaanse beurzen is stilgelegd omdat ze in grootschalige spamcampagnes worden aangeprezen.

De handel in penny stocks is een lucratieve handel voor spammers. Simpel gezegd werkt het zo: een spammer koopt een groot aantal extreem goedkope aandelen en stuurt miljoenen spamberichten de wereld in, waarin staat dat die aandelen binnenkort meer waard gaan worden. Als je snel rijk wilt worden, moet je nu kopen! Als zelfs maar een klein deel van de geadresseerden die raad opvolgt en de betreffende aandelen koopt (ze zijn toch spotgoedkoop), dan gaat de prijs per aandeel inderdaad omhoog, waarna de spammer zijn aandelen met winst kan verkopen.

De SEC heeft de handel in de 35 aandelen stilgelegd omdat de teksten in de spamberichten mogelijk misleidend zijn: “Ready to Explode“, “Ride the Bull“, “Fast Money“.

De Stentor plaatst vandaag een bericht over software die aan de manier van typen kan herkennen wie er achter het toetsenbord zit. Zo zouden banken, maar ook sites als Hyves, na kunnen gaan of degene die inlogt wel echt de eigenaar van het account is, of dat het account gehackt is.

De software bouwt een database van persoonsgegevens op; de typekenmerken kunnen namelijk gebruikt worden om iemand te identificeren. Het College Bescherming Persoonsgegevens: “Voordat je zo’n database begint, moet je je eerst goed afvragen of het voldoende belang heeft zo’n inbreuk te maken op de privacy.”

De Open Source Revolutie breekt aan! Gisteren verscheen op de website van de BBC het bericht dat zelfs de Britse conservatieve partij het hoog tijd vindt dat de Britse overheid op open source software overschakelt. Politicus George Osborne stelt dat er sprake is van een maatschappelijke verschuiving richting open source, maar “the problem is that the cultural change has not taken place in government“. In december 2006 ondertekenden acht Nederlandse gemeentes het Manifest van de Open Gemeenten waarin staat dat gemeentes transparante, open source software moeten gebruiken. De gemeente Amsterdam, een van de initiatiefnemers van het Manifest, tekende niet mee omdat nog een onderzoek gaande was naar de haalbaarheid. Dat is inmiddels afgerond; Amsterdam onderschrijft nu als negende gemeente het Manifest. Dit voorjaar gaat in stadsdeel Zeeburg een test van start met Linux systemen, waarop met open source softwarepakketten gewerkt zal gaan worden. Zeeburg liet al eerder zien dat het de vooruitgang liefheeft: onlangs werd in het stadsdeel begonnen met de aanleg van het gemeentelijk glasvezelnetwerk, waarmee het zich de ’snelste wijk van Amsterdam’ mag noemen.

Open source software heeft grote voordelen, zeker voor overheden. Die hebben een alternatief voor de contracten met monopolisten als Microsoft en Novell. Monopolies zijn altijd een stuk lucratiever voor de aanbieder dan voor de consument en ze verstoren het principe van de eerlijke marktwerking. Daardoor moet bijvoorbeeld voor een licentie van Windows veel meer geld worden betaald dan redelijk is, zodat het vermogen van Microsoft exorbitant kan stijgen ten koste van ons gemeenschapsgeld.

Het tweede grote voordeel van open source: Doordat iedereen de broncode van de software kan bekijken en aanpassen, kunnen programma’s worden aangepast aan specifieke situaties. Zo kan eindelijk een manier van werken ontstaan waar niet de computer leidend is, maar de mens. Verder lezen…

Een bijdrage van Niels Huijbregts

Niels werkt op de afdeling Public Affairs van XS4ALL als woordvoerder.

Afgelopen woensdag oordeelde een rechtbank in Istanbul dat videosite Youtube geblokkeerd moest worden omdat er video’s op staan die Atatürk - de stichter van het moderne Turkije - beledigen. Het beledigen van Atatürk is strafbaar in Turkije. Turkse providers gaven gehoor aan het bevel, waardoor Youtube niet meer beschikbaar is voor internetters in Turkije. Niet alleen de Atatürk video’s, maar alle video’s zijn dus geblokkeerd.

Nu.nl bericht dat vandaag vier Turkse studenten voor de rechtbank in Istanbul hebben geëist dat de site weer beschikbaar gemaakt wordt. De maatregel is in strijd met het recht op vrije informatievergaring, vinden zij.

Na ophef over de privacy van gebruikers van de Stemwijzer is op de site een privacyverklaring gepubliceerd:

Zoals bij alle websites komen IP-adressen van bezoekers in onze logfiles terecht. Informatie over IP-adressen en gegeven antwoorden wordt nooit overgedragen aan derden. Gegevens over de antwoorden op de stellingen worden uitsluitend gebruikt voor het bijhouden van onze anonieme webstatistieken: op de website zijn de aantallen en percentages te zien van de antwoorden op stellingen en van de stellingen waaraan extra gewicht is toegekend. Ook het totaal aantal bezoekers wordt gepubliceerd. Voor wetenschappelijk onderzoek zullen gegevens worden overgedragen aan de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Daarbij worden uiteraard geen IP-adressen overgedragen.

Dat beantwoordt helaas nog niet de vraag of de gegevens wel centraal worden opgeslagen. Als dat gebeurt zijn politieke voorkeuren nog steeds aan IP-adressen en dus wellicht aan computergebruikers te koppelen. De Stemwijzer kan in dat geval wel verklaren dat gegevens niet zullen worden overgedragen, maar zolang ze bestaan zouden ze gevorderd kunnen worden en blijft het risico dus bestaan dat iemand - laten we zeggen een terrorismebestrijder - de gegevens gebruikt om conclusies te trekken.

De stemwijzer zou er daarom goed aan doen, in de verklaring op te nemen dat IP-adressen van bezoekers en de uitkomsten van de stemadviezen niet samen worden opgeslagen.

Bericht op nu.nl over aankondiging door het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) van onderzoek naar de Stemwijzer n.a.v. de waarschuwing van deskundigen dat de online kieshulp de politieke voorkeuren van bezoekers zou registreren. Zie ook bijdrage van Bart Jacobs en Wouter Teepe “Stemwijzer is Spyware”.

Bericht uit Webwereld over de kritiek van Prof. Franken, lid van de Eerste Kamer, op het wetsvoorstel m.b.t. de bewaarplicht. De bewaarplicht wordt gesteund door zijn eigen partij, het CDA. “Een partij neemt ook wel eens een fout besluit”, erkent hij. Hij betreurt het dat zijn partij op Europees niveau hieraan heeft meegewerkt.

Link naar het radio interview op BNR. Het betreft deel 1 van de uitzending van 6 maart jl.. Het interview met Prof. Franken vangt aan om 0:38.

Bij de landelijke verkiezingen afgelopen november was er veel discussie over stemmachines, tot in de Kamer aan toe. Vooral de geheimhouding was een probleem. Voorafgaand aan die verkiezingen is meer dan vier miljoen keer gebruik gemaakt van de Stemwijzer. Ook bij de komende provinciale verkiezingen maakt men weer druk gebruik van dit hulpmiddel. De Stemwijzer is een belangrijk onderdeel van het electorale proces geworden. Opmerkelijk is, dat er niks is geregeld over geheimhouding van de politieke voorkeuren die mensen via de Stemwijzer aangeven.

Iemands politieke voorkeur behoort volgens de Wet Bescherming Persoonsgegevens (WBP) tot de ‘bijzondere persoonsgegevens’ die extra beschermd dienen te worden. De website van de Stemwijzer geeft geen informatie over hoe met de verzamelde politieke voorkeuren wordt omgegaan. Dat er wel degelijk gegevens worden verzameld, blijkt pas aan het eind, na het invullen, wanneer gebruiksstatistieken te bekijken zijn. Het is volstrekt onduidelijk in welke mate de op deze manier verzamelde informatie is geanonimiseerd.

Als u met uw browser naar de webpagina www.stemwijzer.nl gaat, leert men daar uw persoonlijke computeradres kennen. Dit ‘IP-adres’ is nodig om de juiste pagina’s te laten zien. Bij het doorlopen van de vragenlijst van de stemwijzer worden uw antwoorden bijgehouden door een computerprogrammaatje om u aan het eind een gericht advies te geven. Dit programmaatje geeft uw voorkeuren ook door aan een centrale computer van de Stemwijzer. Uw voorkeuren zijn dus bekend, gekoppeld aan uw IP-adres. Technisch gezien is de Stemwijzer daarom spyware, omdat hij zonder toestemming gegevens van de gebruiker verzamelt en centraal opslaat.

Veel huishoudens in Nederland hebben een vast IP-adres. Daarmee zijn voorkeuren vaak tot een gezin te herleiden. Veel adressen zijn ook direct tot personen te herleiden: er zijn veel eenpersoonshuishoudens.

De wetgeving(svoorstellen) van de laatste jaren geven politie en inlichtingendiensten steeds meer bevoegdheden om gegevens te vorderen en te analyseren. Is het gegarandeerd dat de lijst IP-adressen en bijbehorende politieke voorkeuren nooit opgevraagd wordt bij de Stemwijzer, bijvoorbeeld om na te gaan op welke adressen men extremistische opvattingen koestert?

Het is onacceptabel dat de Stemwijzer geen privacyregels heeft.

Een bijdrage van Bart Jacobs en Wouter Teepe

De auteurs werken in de computerbeveiliging aan de Radboud Universiteit Nijmegen; Teepe levert ook diverse stemadviesdiensten.

In een artikel op ISPam.nl geeft Arnout Veenman een mooi overzichtje van de ontwikkelingen rond dataretentie sinds 2005.

Een opmerkelijk relaas op de website van Wijvertrouwenstemcomputersniet schetst een onrustbarend beeld van Jan Groenendaal, directeur van het bedrijf dat 90% van de Nederlandse stemcomputers van software voorziet.

In diverse berichten aan de minister en de Kiesraad probeert Groenendaal te verhinderen dat er een commissie komt om de betrouwbaarheid van stemcomputers te onderzoeken, en vooral dat Rop Gonggrijp, oprichter van Wijvertrouwenstemcomputersniet, in die commissie plaats zou nemen. Groenendaal schroomt daarbij niet, de minister en de Kiesraad onder druk te zetten. “Immers zijn (Gonggrijp’s) activiteiten zijn maatschappij-ontwrichtend en als zodanig vergelijkbaar met terrorisme. Preventieve hechtenis en een gerechtelijk vooronderzoek was volledig op zijn plaats geweest.” “Ik heb mijn medewerkers opgedragen geen enkele activiteit meer te ontplooien, alvorens we een antwoord hebben waarmee we kunnen leven”. Hij heeft wel een oplossing bedacht voor zijn probleem: “Het departement neemt tegen reële vergoeding de aandelen van ons bedrijf over, […] wij leveren dan voor de eerstkomende verkiezing (PS 2007) nog medewerking”.

Het lijkt op het volgende neer te komen: Groenendaal wil geen onderzoek naar zijn product en dwingt de overheid daarom min of meer, zijn bedrijf te kopen. Als hij zijn zin niet krijgt weigert hij medewerking aan de Provinciale Staten-verkiezingen, wetende dat die weigering de overheid voor grote problemen zou zetten; de verkiezingen zouden dan waarschijnlijk niet door kunnen gaan.

Was het de bedoeling van Wijvertrouwenstemcomputersniet, aan te tonen dat de computers en software mogelijk onbetrouwbaar waren, nu lijkt ook de man achter die software in hoge mate onbetrouwbaar.