Rudyard Kipling

De hovenier (1925)

vertaling: Frank Lekens

Afbeelding: J. Lavery, The Cemetery, Étaples, 1919
© IWM (Art.IWM ART 2884)

© vertaling Frank Lekens (13-2-19, rev.. 3-7-19)

Eén graf had ik te hoeden

Tot aan de jongste dag;

God keek vanuit de hemel

En rolde de steen weg.

Eén dag in al die jaren.

Eén uur, die ene dag.

Zijn engel zag mijn tranen

En rolde de steen weg.

Het hele dorp wist dat Helen Turrell iemand was die haar plicht deed voor de haren, en voor niemand deed ze dat bewonderenswaardiger dan voor dat arme kind van haar enige broer. De dorpelingen wisten ook dat George Turrell al vanaf zijn vroegste jeugd een ware beproeving voor de familie was geweest, en waren niet verbaasd om te horen dat hij, na de vele kansen die hij in zijn leven al had gekregen en vergooid, het als inspecteur der politie in India met de dochter van een onderofficier in ruste had aangelegd en enkele weken voor de geboorte van zijn kind was overleden na een val van zijn paard. Zijn vader en moeder leefden gelukkig al niet meer en hoewel Helen, vijfendertig en ongebonden, haar handen natuurlijk van deze hele schandelijke affaire had kunnen aftrekken, legde ze juist een lovenswaardige voortvarendheid aan de dag, al kampte ze destijds met een longaandoening die haar naar Zuid-Frankrijk had gedreven. Ze regelde de overkomst van de baby met een voedster uit Bombay en haalde hen van de boot in Marseille, waar zij het kind verpleegde tijdens een aanval van dysenterie, veroorzaakt door de achteloosheid van de voedster, die ze had moeten ontslaan, om in de late herfst uiteindelijk mager en afgemat maar triomfantelijk met het volledig herstelde jongetje terug te keren naar haar huis in Hampshire.

Al deze feiten waren algemeen bekend, want Helen was een open boek en meende dat schandalen alleen maar groter werden als je ze stilhield. Ze gaf toe dat George altijd wel het zwarte schaap van de familie was geweest, maar het had allemaal veel erger kunnen zijn als de moeder het kind koste wat kost bij zich had willen houden. Gelukkig bleken mensen uit zo’n milieu tot bijna alles bereid in ruil voor geld, en aangezien George altijd al bij haar had aangeklopt als hij zich in de nesten had gewerkt, voelde ze zich gerechtigd – daarin gesteund door haar vrienden – om de banden met de familie van de onderofficier volledig te verbreken en de jongen alle voordelen van een goede opvoeding te geven. De eerste stap was dat ze hem door de dominee liet dopen, Michael werd zijn naam. Voor zover ze zichzelf kende was ze niet dol op kinderen, zei ze, maar al zijn gebreken ten spijt was ze erg aan George verknocht geweest, en ze wees erop dat de jonge Michael helemaal de mond van zijn vader had, en dat was toch een begin.

Wat in Michael eigenlijk het duidelijkst terug te zien was, was het voorhoofd van de Turrells: breed, laag en welgevormd, met daaronder twee ver uiteenstaande ogen. Zijn mond was iets fraaier gesneden dan in hun familie gebruikelijk. Maar Helen, die over zijn moederskant niets goeds wilde horen, bezwoer dat hij op en top een Turrell was, en aangezien niemand dat kon tegenspreken, werd het een vaststaand feit.

Met de jaren kreeg Michael zijn plaats en werd net zo’n geaccepteerd lid van de dorpsgemeenschap als Helen altijd was geweest – bedaard, onvervaard en vrij knap. Op zijn zesde wilde hij weten waarom hij geen ‘mama’ tegen haar mocht zeggen, zoals andere jongens hun moeder noemden. Ze legde uit dat ze zijn tante maar was, en dat tantes niet helemaal hetzelfde zijn als mama’s, maar dat hij, als hij het graag wilde, haar wel ‘mama’ mocht noemen bij het slapengaan, als een koosnaampje tussen hen tweeën.

Michael hield dat keurig geheim, maar Helen legde het gewoontegetrouw uit aan haar vrienden. En toen Michael dat hoorde, was hij woest.

‘Waarom hebt u dat verteld? Waaróm?’ besloot hij zijn woedeaanval.

‘Omdat het altijd beter is om de waarheid te zeggen,’ antwoordde Helen, en ze legde haar arm om dat trillende lijf in zijn ledikantje.

‘Ja, maar als de waarheid niet mooi is, vind ik het niet leuk.’

‘O nee, lieve jongen?’

‘Nee, helemaal niet, en nou’ – en ze voelde het lijfje verstrakken – ‘nou u het verteld hebt, noem ik u ook geen “mama” meer, ook niet als ik naar bed ga.’

‘Maar is dat niet een beetje gemeen?’ vroeg Helen zacht.

‘Kan me niet schelen! Kan me niet schelen! U doet me pijn van binnen en nou ga ik u pijn doen. Ik ga u pijn doen zolang als ik leef!’

‘Hè nee, zeg dat nou niet, schat! Je weet niet wat je...’

‘Jawél! En als ik dood ben ga ik u nog veel meer pijn doen!’

‘Godzijdank zal ik veel eerder doodgaan dan jij, lieverd.’

‘Ha! Je weet maar nooit, zegt Emma.’ (Michael had zitten praten met Helens meid, een platneuzige vrouw op leeftijd.) ‘Heel veel kleine jongetjes gaan al heel vroeg dood. Dat ga ik ook doen. Dát zal u leren!’

Helen slikte wat weg en liep naar de deur, maar zijn jammerende ‘Mama! Mama!’ trok haar terug naar zijn ledikant, waar ze in elkaars armen uithuilden.

Op zijn tiende gaf iets of iemand op kostschool hem het idee dat zijn burgerlijke status niet helemaal in de haak was. Hij ging daar verhaal over halen bij Helen en prikte door haar gestamelde verweer heen met de directheid die in zijn familie zat.

‘Geloof ik geen woord van,’ zei hij vrolijk toen ze was uitgepraat. ‘Als mijn ouders getrouwd waren geweest, hadden ze nooit zulke dingen gezegd. Maar trek het u niet aan, tante. Ik heb al veel over bastaarden gehoord bij vaderlandse geschiedenis en in de lessen over Shakespeare. Om te beginnen had je Willem de Veroveraar, en daarna... nou ja, nog een hele hoop anderen, en die hebben het allemaal ver geschopt. Het maakt u helemaal niets uit dat ik er zo een ben, toch?’

‘Alsof ook maar iets...’ begon ze.

‘Mooi. Dan hebben we het er niet meer over, als u ervan gaat huilen.’

Hij begon er nooit meer over, maar toen hij twee jaar later zo handig was om in de kerstvakantie de mazelen te krijgen en zijn temperatuur tot de gebruikelijke veertig graden was gestegen, lag hij over niets anders te mompelen, tot Helens stem eindelijk in zijn ijlende hoofd doordrong met de verzekering dat niets ter wereld iets kon afdoen aan haar genegenheid.

De semesters van zijn middelbare school en de heerlijke kerst-, paas- en zomervakanties regen zich aaneen met de schittering en verscheidenheid van edelstenen aan een snoer, en als edelstenen werden ze door Helen gekoesterd. Michael ontwikkelde mettertijd zijn eigen interesses, die hun beloop hadden en dan weer plaatsmaakten voor andere; maar zijn interesse in Helen was blijvend en groeide gestaag. Ze betaalde hem terug met alle liefde die ze in zich had en alle geld en goede raad die ze kon opbrengen; en aangezien Michael een goed stel hersens had, overviel de oorlog hem vlak voor wat waarschijnlijk een veelbelovende carrière zou zijn geweest.

Hij had in oktober met een studiebeurs naar Oxford zullen gaan. Eind augustus had hij zich al bijna aangemeld als lid van de eerste lading afgeslachte schooljongens die zich in de strijd stortten; maar de kapitein van het cadettenkorps van zijn kostschool, waar Michael al bijna een jaar sergeant was, hield hem daarvan af en hielp hem aan een officiersaanstelling in een bataljon zo nieuw dat de helft ervan nog steeds de oude rode tuniek droeg, en de andere helft hersenvliesontsteking opliep van het slapen in veel te volle, klamme tenten. Helen was geschokt dat hij zich bijna als ordinaire onderofficier had laten uitzenden.

‘Maar dat zit in de familie,’ lachte Michael.

‘Je wilt toch niet zeggen dat je dat bakerpraatje al die tijd hebt geloofd?’ vroeg Helen. (Emma, haar meid, was al enkele jaren overleden.) ‘Ik heb je mijn woord van eer gegeven – en dat doe ik nu weer – dat het... dat het allemaal in orde is. Echt waar.’

‘O, dáár zit ik niet mee. Dat heeft me nooit dwarsgezeten,’ zei hij heldhaftig. ‘Ik bedoelde alleen dat ik sneller aan de strijd had kunnen deelnemen als ik gewoon in dienst was gegaan als onderofficier, zoals mijn grootvader.’

‘Zo moet je niet praten! Ben je dan bang dat de oorlog zo snel voorbij zal zijn?’

‘Dat zit er niet in. U weet wat veldmaarschalk Kichener zegt.’

‘Ja, maar mijn bankier zei maandag dat het onmógelijk langer dan tot Kerstmis kan duren. Om financiële redenen.’

‘Ik hoop dat hij gelijk heeft, maar onze kolonel – en dat is een beroepsmilitair – zegt dat het lang gaat duren.’

Michaels bataljon had het geluk om voor de kustverdediging de ondiepe loopgraven van Norfolk in te worden gestuurd, zodat hij nog ettelijke malen op verlof kon. Daarna werd het voor de bewaking van een noordelijk estuarium enige tijd in Schotland gestationeerd, en ten slotte nog wekenlang in spanning gehouden onder loze geruchten van uitzending naar de Oost. Maar juist op de dag dat Michael met Helen had afgesproken op een treinstation waar ze vier hele uren samen zouden kunnen doorbrengen, werd het bataljon de strijd in geslingerd om de verliezen van het Loos-offensief aan te vullen en had hij amper nog tijd om haar een afscheidstelegram te sturen.

In Frankrijk had het bataljon het geluk weer aan zijn zijde. Het werd gelegerd bij de Ieperboog, waar de mannen een verdienstelijk en weinig veeleisend leventje leidden terwijl het Somme-offensief in de maak was, en waar ze de rust genoten van het front bij Armentiers en Laventie toen die slag begon. Een commandant met kennis van zaken, die zag dat dit bataljon zijn eigen flanken kon verdedigen en wist wat graven was, kaapte ze uit hun divisie weg, zogenaamd om telegraafverbindingen te helpen aanleggen, en zette hen rond Ieper in.

Een maand later, en net nadat Michael aan Helen had geschreven dat er weinig te beleven viel en ze zich dus geen zorgen moest maken, viel er een granaatscherf uit de klamme ochtendlucht die in één klap een einde maakte aan zijn leven. De volgende granaat woelde de fundering van een boerenschuur uit de aarde op en drapeerde die zo netjes over zijn lichaam dat alleen een kenner had kunnen bevroeden dat zich daar iets onaangenaams had afgespeeld.

Het dorp had inmiddels al behoorlijk wat oorlogservaring en had op typisch Engelse wijze een ritueel ontwikkeld om ermee om te gaan. Toen de postmeesteres haar dochtertje van zeven het officiële telegram gaf om naar juffrouw Turrell te brengen, zei ze tegen de tuinman van de dominee: ‘Juffrouw Helen is aan de beurt.’ En denkend aan zijn eigen zoon antwoordde die: ‘Tja, er zijn er die het minder lang hebben uitgehouden.’ Het kind zelf stond huilend voor de deur, want jongeheer Michael had haar vaak een snoepje gegeven. En al snel begon Helen al haar jaloezieën een voor een zorgvuldig omlaag te trekken en zei ze bij ieder raam ernstig: ‘Vermist betekent áltijd dood.’ Vervolgens sloot ze aan in de sombere stoet nabestaanden die een onvermijdelijke reeks vruchteloze emoties moesten doorlopen. De dominee predikte natuurlijk hoop en voorspelde dat ze weldra iets zou horen uit een krijgsgevangenkamp. Ook diverse vriendinnen vertelden haar verhalen, die absoluut waargebeurd waren, maar altijd over andere vrouwen gingen, die na maanden en maanden zonder nieuws als door een wonder toch weer van hun vermiste dierbaren hadden gehoord. Anderen spoorden haar aan contact op te nemen met onfeilbare secretarissen van organisaties die contact konden opnemen met welwillende mensen in neutrale landen die zelfs van de zwijgzaamste moffencommandanten nog correcte informatie konden loskrijgen. Helen deed en schreef en tekende alles wat haar werd geadviseerd en voorgelegd.

Op een van zijn verloven had Michael haar eens meegenomen naar een munitiefabriek, waar ze de complete fabricage van een granaat had aanschouwd, van onbewerkt metaal tot het bijna voltooide eindproduct. Het had haar destijds getroffen dat het arme ding geen seconde met rust werd gelaten, en onder het opmaken van haar documenten bedacht ze nu: ‘Uit mij wordt een nabestaande gefabriceerd.’

Na verloop van tijd, toen alle organisaties zich tot hun diepe of welgemeende spijt niet bij machte hadden verklaard enig spoor te vinden van, enz., bezweek er iets in haar en voelde ze al haar emoties – afgezien van de dankbaarheid om van verder zoeken te zijn verlost – uitlopen in een weldadige lijdzaamheid. Michael was gestorven en haar hele wereld was tot stilstand gekomen, en zij daarmee met een schok tot staan gebracht. Nu stond zij nog steeds stil en draaide de wereld weer door, maar ging die haar niet meer aan – niets of niemand ter wereld raakte haar nog. Dat wist ze door het gemak waarmee ze Michaels naam in een gesprek kon laten vallen en bij het gepast gemompelde medeleven haar hoofd gepast schuin kon houden.

In die gezegende staat van opluchting kon ze het klokgebeier van de wapenstilstand onbewogen aan zich voorbij laten gaan. Nadat er weer een jaar was verstreken, had ze haar fysieke weerzin van de levende en teruggekeerde jongeren zozeer overwonnen dat ze hun al een hand kon geven en ze bijna oprecht geluk kon wensen. Ze stelde geen belang in enige nationale of individuele nasleep van de oorlog, maar al beleefde ze alles van grote afstand, ze nam wel zitting in diverse hulpcomités en bleek uitgesproken opvattingen te hebben – ze hoorde zichzelf die uiteenzetten – over de plaats waar het oorlogsmonument in het dorp moest komen.

Toen ontving zij, als naaste verwante, een officieel bericht met de mededeling – gestaafd door een met watervast potlood geschreven pagina van een brief aan haar, een zilveren naamplaatje en een horloge – dat het lichaam van luitenant Michael Turrell was gevonden, geïdentificeerd en herbegraven op de Derde Militaire Begraafplaats in Hagenzeele, compleet met vermelding van de letter van de rij en het nummer van zijn graf.

En zo belandde Helen in een volgende fase van het productieproces – in een wereld vol opgetogen of diepbedroefde nabestaanden die zich inmiddels gesterkt wisten door de zekerheid dat ergens op aarde een altaar was waarop ze hun liefde konden leggen. Die maakten haar met de dienstregeling in de hand al snel duidelijk dat het heel gemakkelijk was en je leven helemaal niet overhoop hoefde te gooien om een bezoekje te brengen aan je graf.

‘Zo heel anders,’ zei de vrouw van de dominee, ‘als wanneer hij gesneuveld zou zijn in Mesopotamië, of zelfs maar bij Gallipoli.’

De pijn van dit tweede leven waarin ze was ontwaakt dreef Helen het Kanaal over, waar ze in een nieuwe wereld vol afgekorte namen te weten kwam dat Hagenzeele Drie ’s middags gemakkelijk te bereiken was met een trein die mooi aansloot op de veerboot van de ochtend, en dat zich op nog geen drie kilometer van Hagenzeele zelf een aangenaam hotelletje bevond, waar je aangenaam kon overnachten om de volgende ochtend je graf te bezoeken. Dit alles vernam ze van het Militair Gezag, dat zich ophield in een houten keet aan de rand van een platgebombardeerde stad waar steengruis en verwaaide kranten door de straten wervelden.

‘Overigens,’ zei de man, ‘u weet toch wel welk graf van u is?’

‘Ja, dank u,’ zei Helen, en ze toonde hem de rij en het nummer, uitgetikt op Michaels eigen kleine schrijfmachine. De officier zou dat in een van zijn vele boeken hebben nagekeken, als zich geen forse vrouw uit Lancashire tussen hen in had gedrongen die vroeg of hij haar alstublieft kon vertellen waar ze haar zoon kon vinden, een korporaal in het RASC. Hij heette eigenlijk Anderson, snikte ze, maar omdat hij uit een nette familie kwam had hij natuurlijk dienst genomen onder de naam Smith, en hij was begin ’15 bij Dikkebus gesneuveld. Ze kende zijn dienstnummer niet en wist niet welke van zijn twee voornamen hij bij zijn schuilnaam had gebruikt; maar aan het eind van de paasweek verliep haar toeristenbiljet van Thomas Cook, en ze zou gek worden als ze voor die tijd haar kind niet had gevonden. Waarop ze zich snikkend tegen Helens borst wierp. Gelukkig kwam de vrouw van de officier uit het slaapkamertje achter het kleine kantoor gesneld, en met hun drieën tilden ze de vrouw daar op de brits.

‘Zo krijgen we ze vaak,’ zei de officiersvrouw, terwijl ze het strak aangebonden hoedje losknoopte. ‘Gisteren zei ze dat hij bij Hooge was gesneuveld. Weet u zeker dat u weet waar uw graf is? Dat maakt zoveel verschil.’

‘Ja, bedankt,’ zei Helen, die snel vertrok voordat de vrouw op het bed weer begon te jammeren.

Toen ze thee dronk in een drukbezocht blauw en paars gestreept houten gebouw met een schijngevel, werd ze nog dieper de nachtmerrie in getrokken. Bij het afrekenen stond ze naast een slome, onooglijke Engelse vrouw die haar een vraag hoorde stellen over de trein naar Hagenzeele en meteen aanbood haar te vergezellen.

‘Ik ga zelf ook naar Hagenzeele,’ legde ze uit. ‘Niet naar Hagenzeele Drie, ik moet naar de Suikerfabriek, maar die noemen ze nu La Rosière. Dat is even ten zuiden van Hagenzeele Drie. Heeft u al een kamer in het hotel geboekt?’

‘Ja hoor, dank u. Ik heb een telegram gestuurd.’

‘Gelukkig. Soms zit het stampvol en soms is het zowat uitgestorven. Maar in de oude Lion d’Or, dat is het hotel aan de westkant van de Suikerfabriek, hebben ze badkamers geïnstalleerd, en dat trekt gelukkig veel mensen daarheen.’

‘Het is allemaal nieuw voor me. Dit is de eerste keer dat ik hier ben.’

‘Ach zo. Ik ben hier al voor de negende keer sinds de wapenstilstand. Niet voor mezelf. Mij is godzijdank niemand ontvallen. Maar zoals iedereen heb ik thuis veel vriendinnen die wel iemand hebben verloren. Ik kom hier vaak en merk dat zij het fijn vinden om iemand te hebben die een kijkje kan nemen bij... de plek. Om ze erover te vertellen. En je kunt ook foto’s voor ze maken. Ik krijg altijd een hele lijst bestellingen mee.’ Met een zenuwachtig lachje tikte ze op de camera om haar hals. ‘Twee of drie bij de Suikerfabriek dit keer, en nog een hele trits op andere begraafplaatsen her en der. Wat ik altijd doe, is dat ik ze opspaar en bij elkaar leg, hè. En als ik zoveel bestellingen heb dat een bezoek aan een bepaalde streek de moeite waard wordt, wip ik even over om wat kiekjes te maken. Mensen halen er echt troost uit.’

‘Dat zal wel,’ zei Helen, terwijl ze met een lichte huivering in de trein stapte.

‘Natuurlijk. (O, wat een bof dat we bij het raam zitten, hè?) Dat moet wel, anders zouden ze er niet om vragen, nietwaar? Ik heb een lijst met wel twaalf of vijftien bestellingen bij me.’ Ze gaf weer een tikje op het fototoestel. ‘Die moet ik vanavond op een rijtje zetten. O, ik heb het u nog helemaal niet gevraagd. Wie is het van u?’

‘Mijn neef,’ zei Helen. ‘Maar ik was zeer op hem gesteld.’

‘O ja! Ik vraag me wel eens af of zíj het ook beseffen, na hun dood? Wat denkt u?’

‘O, ik heb nog nooit... over dat soort dingen durf ik niet goed na te denken,’ antwoordde Helen, die bijna haar handen hief om haar af te weren.

‘Dat is misschien ook beter,’ zei de vrouw. ‘Het verlies weegt vast al zwaar genoeg, vermoed ik. Nou, ik zal u er niet meer over lastigvallen.’

Daar was Helen blij om, maar in het hotel wilde mevrouw Scarsworth (ze hadden zich inmiddels aan elkaar voorgesteld) per se samen dineren, en na de maaltijd, in de kleine, foeilelijke eetzaal vol fluisterende nabestaanden, nam ze met Helen haar ‘bestellingen’ door, compleet met biografische schets van de overledenen, voor zover ze die had gekend, en een korte impressie van hun nabestaanden. Helen onderging het tot half tien, toen vluchtte ze naar haar kamer.

Bijna meteen werd er aangeklopt en stapte mevrouw Scarsworth haar kamer in, de afschuwelijke lijst nog in haar ineengeslagen handen.

‘Ja, ja... ik wéét het,’ begon die. ‘U heeft schoon genoeg van mij, maar ik wil u iets vertellen. U... u bent niet getrouwd, toch? Dan weet u wellicht niet... Maar het maakt ook niet uit. Ik móet het iemand vertellen. Ik kan zo niet langer doorgaan.’

‘Maar alstublieft...’ Mevrouw Scarsworth bleef met haar rug tegen de gesloten deur staan, en ze kauwde op de lucht.

‘Ik ben zo weer weg,’ zei ze. ‘Wee... weet u, die graven van mij waarover ik u beneden zat te vertellen? Dat zijn echte bestellingen. Een aantal tenminste.’ Haar ogen dwaalden door de kamer. ‘Wat hebben ze in België een bijzonder behang, vindt u niet? ... Ja. Ik zweer dat het bestellingen zijn. Maar er zit er één bij, ziet u, die... die meer voor mij betekend heeft dan wat ook ter wereld. Begrijpt u wel?’

Helen knikte.

‘Meer dan wie dan ook. En dat had natuurlijk niet gemogen. Hij had niets voor mij moeten betekenen. Maar dat deed hij wel. Dat doet hij nog. Daarom voer ik die bestellingen uit, ziet u. Dat is alles.’

‘Maar waarom vertelt u mij dit?’ vroeg Helen vertwijfeld.

‘Omdat ik het zo beu ben om te liegen. Ik heb er genoeg van, altijd maar liegen, jaar in jaar uit. Ook als ik geen leugens vertel, moet ik er nog naar handelen en eraan denken, continu. U kunt niet weten wat dat betekent. Hij was alles voor me, alles wat hij niet mocht zijn. Het enige echte, waarachtige dat me ooit in mijn hele leven is overkomen. En ik moet altijd maar doen alsof hij dat niet was. Ik moet ieder woord afwegen, steeds goed nadenken welke leugen ik nu weer ga vertellen, al jaren en jaren!’

‘Hoeveel jaar?’ vroeg Helen.

‘Zes jaar en vier maanden ervoor, en twee jaar en driekwart sindsdien. Ik heb hem al acht keer bezocht. Morgen wordt de negende keer en ik... ik kan niet... ik kan gewoon niet wéér naar hem toegaan zonder dat ook maar iemand ter wereld het weet. Voordat ik ga wil ik nu tenminste iemand de waarheid hebben verteld. Begrijpt u dat? Niet omwille van mijzelf. Ik ben nooit erg eerlijk geweest, als jonge meid al niet. Maar het is hém niet waardig. Dus ik... ik moest... ik moest het u vertellen. Ik kan het niet langer voor me houden. Ik kan het gewoon niet meer!’

Ze hief haar ineengeslagen handen tot bijna bij haar mond en duwde ze toen, nog steeds ineengeslagen, met een ruk omlaag, tot onder haar middel. Helen neeg naar voren, nam die handen in de hare, boog haar hoofd erover en mompelde: ‘Ach, lieve kind! Lieve kind!’ Mevrouw Scarsworth deinsde terug, haar gezicht betraand.

‘Mijn God!’ zei ze. ‘Neemt u het zó op?’

Helen kon niets meer uitbrengen, en de vrouw vertrok; maar het duurde nog lang voordat Helen de slaap wist te vatten.

De volgende ochtend ging mevrouw Scarsworth al vroeg op pad voor haar bestellingen en liep Helen in haar eentje naar Hagenzeele Drie. Die was nog in aanleg en lag zo’n twee meter boven de verharde weg waarlangs hij zich honderden meters uitstrekte. Er liep een diepe sloot langs, waarin dammetjes dienst deden als doorgangen naar de nog onvoltooide ommuring. Toen ze enkele in de aarde uitgegraven en met hout gestutte treden had beklommen, nam ze met stokkende adem de enorme massa van de hele begraafplaats in ogenschouw. Ze wist niet dat Hagenzeele Drie al eenentwintigduizend doden telde. Al wat ze zag was één grote genadeloze zee van zwarte kruizen, met metalen naamplaatjes schots en scheef erop gespijkerd. Ze kon in die massa geen orde of regelmaat ontwaren – niets dan die tot haar middel reikende wildernis als van afgestorven onkruid die op haar afkwam. Ze liep er doorheen, lukraak links en rechts afslaand en zich afvragend hoe ze daar haar graf ooit moest vinden. In de verte was een streepje wit te zien. Dat bleek een blok van zo’n twee- of driehonderd graven die al van een grafsteen waren voorzien, waar bloemen waren geplant en vers gezaaid groen gras glansde. Hier zag ze duidelijke letters aan het uiteinde van de rijen, en een blik op haar papiertje wees uit dat ze hier niet moest zijn.

Achter een rij grafstenen zat een man geknield – blijkbaar een hovenier, want hij zat de zachte aarde om een vers gepoot plantje aan te drukken. Ze liep naar hem toe, met haar papier in de hand. Hij stond op toen ze eraan kwam en vroeg haar zonder groet of inleiding: ‘Wie zoekt u?’

‘Luitenant Michael Turrell – mijn neef,’ zei Helen langzaam en woord voor woord, zoals ze in haar leven al duizenden keren had gedaan.

De man sloeg de ogen op en keek haar even met oneindig mededogen aan, voordat hij zich van het pas gezaaide gras naar de kale zwarte kruizen keerde.

‘Komt u maar mee,’ zei hij, ‘dan wijs ik u waar uw zoon ligt.’

Toen Helen de begraafplaats verliet, draaide ze zich om en wierp er nog één laatste blik op. In de verte zag ze de man over zijn jonge plantjes gebogen zitten; en ze vertrok, ze dacht dat hij de hovenier was.