Henry James

Samenwerking

vertaling: Frank Lekens

© 2 september 2020

Inhoud

Woord vooraf

Samenwerking

Nawoord

Verantwoording

Aantekeningen

Woord vooraf

De voetnoten in de tekst betreffen vooral vertalingen van Franse en Duitse zinsneden, waarmee James vanwege het internationale thema hier nog wat kwistiger strooit dan anders. Wie daarvoor geen vertaling nodig heeft, doet er dus goed aan die voetnoten te negeren en gewoon door te lezen.

Samenwerking

Ik weet niet of mensen nou zoveel van mijn werk houden, maar ze zijn in ieder geval dol op mijn atelier (waarmee ik zelf trouwens ook zeer in mijn nopjes ben), zoals moge blijken uit de gretigheid waarmee ze zich daar op winterse middagen in de schemering verzamelen, als het met zijn rijkgeschakeerde tinten in het flauwe lamplicht een sfeervolle aanblik biedt en de slechte schilderijen (de mijne dus) niet meer zo zichtbaar zijn. Ik ga nu maar even voorbij aan de vraag hoeveel van die doeken ik verkoop, en verheug me liever over het feit dat mijn uitnodigingen nooit worden afgeslagen. Sommige bezoekers zeggen zelfs dat ze op zondagavond geen fijnere plek kennen in heel Parijs—waar toch zoveel fijne plekjes zijn—, geen geschikter vertrek voor een prettig gesprek onder het genot van een sigaret, voor het uitwisselen van gedachten en het vergelijken van verschillende tongvallen. De sfeer is er zo internationaal als die alleen in Parijs kan zijn; ik vermoed dat vrouwen zich verbeelden dat ze daarin op hun mooist zijn; zij komen bovendien omdat ze denken zich daarmee een beetje bohemien te betonen, zoals de mannen juist komen omdat ze denken zich daarmee braaf burgerlijk te betonen. De oude heraldieke kussens op de divans, gebosseleerd met verschoten goudgalon, kunnen de ruimte vergroten zowel als verkleinen—voor wie nader tot elkaar wil komen—en het Italiaans brokaat aan de wanden appelleert aan de meest verheven sentimenten. Ook de muziek slaat hier graag haar bivak op—en al moet ik bekennen dat ik daar geen baas over ben, wanneer men er in gewijde stilte naar zit te luisteren zie ik vol genoegen hoe de aanwezigen achterover leunen en door de ijle sigarettenrook naar de Tiepolo aan het welhaast paleiselijk hoge plafond opkijken. Ik zorg ervoor dat de vleugel, de tabak en de thee allemaal van de hoogste kwaliteit zijn.

Wat de conversatie betreft, daar heb ik doorgaans geen omkijken naar. Er is natuurlijk volop sprake van standpunten en debatten—soms zelfs van strijd en stemverheffing; maar ik weet dat uiteindelijk de schoonheid toch weer opbloeit en de harmonie zegeviert. Ik heb weleens een bezoeker gehad die bot was tegen mij omdat de mening van een andere bezoeker hem niet beviel—ik heb een van de vaste gasten er weleens tussenuit zien knijpen zonder mij gedag te zeggen bij de komst van een of andere zelfverzekerde representant van les jeunes; maar over het algemeen vechten we onze geschillen ter plekke uit—is mijn atelier een ware raadkamer van recht en rede, een tempel van verzoening: als we het maar laat genoeg maken, komen we altijd weer nader tot elkaar. De kunst beschermt haar kinderen op de lange duur—zolang zij maar op haar vertrouwen. Ze is als de katholieke kerk: ze belooft haar gelovigen de hemel. Bovendien is muziek een universele verzoener; ik ben niet bijzonder muzikaal, maar dat voel ik nog wel aan. O, de wonden die ik muziek heb zien helen—de bruggen die ik de noten zag slaan—de oude spoken die ik ze heb zien bezweren! Ik heb weleens mensen boos naar buiten zien benen, maar ik heb nooit meegemaakt dat de muziek ze niet terug naar binnen lokte. Mijn atelier is dus de schouwburg van het kosmopolitisch drama, van een ware karakterkomedie.

Een van de levendigste scènes in deze voorstelling vond plaats toen ik vorige winter op een avond bemerkte dat een van mijn landgenoten—mijn goede vriend Alfred Bonus—in een nogal fel dispuut over een literair onderwerp verwikkeld was geraakt met Hermann Heidenmauer, de jonge componist die vlak daarvoor nog zo weergaloos voor ons had gespeeld en die ik niet kende als een ruziezoeker, noch als Engelsman. Ik begreep al snel dat er iets was gebeurd waardoor hij die specifieke gedaante had gekregen in de ogen van de arme Bonus, een Amerikaan verteerd door zo’n vurige vaderlandsliefde dat hij Parijs nog verkoos boven Londen, die zijn gesprekspartner nooit eerder had ontmoet en blijkbaar op het verkeerde been was gezet door Heidenmauers onberispelijke Engels—hij sprak het eerlijk gezegd beter dan Bonus zelf. De jonge musicus was in Beieren geboren, maar had enkele jaren in Engeland doorgebracht bij een stiefbroer die daar zakenman was en redelijk goed had geboerd—een behulpzame man die had toegezien op de eerste moeilijke schreden van zijn carrière, hem tijdelijk onderdak had verschaft, uitgevers en leerlingen voor hem had gevonden, de weg had geëffend voor de opvoering van zijn eerste, met verbijstering ontvangen composities. Heidenmauer kende Londen goed en zou bij oppervlakkige kennismaking voor een telg uit die stad kunnen doorgaan; maar hij had, behalve het soort genialiteit dat Londen wel kan voeden maar niet voortbrengen, een intens Duitse ziel. Hij had zich bij mij aangediend met een briefje van een oude vriend van over het Kanaal, en hij was me meteen sympathiek geweest; zo sympathiek dat ik hem zelfs vergaf dat ik mijzelf naast hem prozaïsch en oppervlakkig ging voelen, wetend dat hij een van de uitverkorenen was aan wie de toekomst haar gelaat had getoond. Hij had haar met zijn gouden brilletje diep in de ogen gekeken en zij hadden elkaar aangevoeld. Dat verleende hem een zelfvertrouwen dat alleen voor arrogantie kon worden versleten door mensen die er de oorzaak niet van kenden.

Ik had die oorzaak al snel geraden en zoals men zich kan voorstellen, gunde hij mij die kennis wel. Hij was opgewekt en ongrijpbaar—verre van het cliché van de langharige muzikant. Zijn haar was kort—alleen zijn benen waren lang, en zijn lach kon lang aanhouden. Het was een blonde blozende knul en zijn gouden brilletje blonk alsof het een voorbeeld nam aan zijn weelderige goudblonde baard. Je zag meteen dat je met een kunstenaar van doen had, nog voordat je wist wat zijn precieze passie was; want je voelde dat wat die passie ook mocht zijn, die gepaard ging met een heleboel andere talenten die elkaar versterkten.

Alleen was dat allemaal nog niet doorgedrongen tot Alfred Bonus, die reisbrieven voor Amerikaanse bladen schreef over hoe ‘onze jongens’ het deden in Parijs; anders had hij wel geweten dat zo’n dichte wolk van vermogens niet op slag zou verdampen. Bonus is een scherpe kritische geest, een soort zelfbenoemde gezant of diplomaat van onze grote republiek. Hij moet en zal bewijzen dat de Amerikanen in Europa het goed doen—waarvoor hij de interesse bij onze achtergebleven landgenoten zonder meer groter inschat dan ze, zoals ik hem vaak genoeg vertel, werkelijk is. ‘Vertel eens, hoe doe ik het?’ vraag ik hem vaak. Soms ga ik zelfs zover om te vragen: ‘En jij, mijn beste Bonus, hoe doe jij het?’ Hij kijkt dan algauw een beetje gepikeerd, alsof hij zou willen zeggen: ‘Vind jij het dan geen succes dat je ’s zondags soireetjes geeft waarop ik geregeld van de partij ben? Twijfel je aan het cachet dat ik jouw avondjes verleen?’ Ik denk zelfs weleens dat hij mij ervan verdenkt dat ik opzettelijk slecht schilder om hem te dwarsbomen—en zo zijn favoriete dogma te ontkrachten. Om mij op zijn beurt te dwarsbomen moet hij dus stug blijven volhouden dat mijn werk geen aanfluiting is.

Hij stelt veel belang in de beeldende kunst, maar zijn grootste liefde geldt toch de literatuur. Die liefde verkommert hier een beetje, omdat onze jongens op dat vlak nog wat achterblijven. Om hun verrichtingen in beeld te brengen moet Bonus de ateliers afgaan—maar hij haalt nergens zijn hart zo aan op als aan een goed gesprek over literatuur, zodra die kans zich voordoet. Hij volgt de Franse schrijvers op de voet en legt hun werk uitentreuren uit aan onze landgenoten, die zijn verhalen niet kunnen volgen, maar vermoeden dat hij nogal los van zeden is.

Ik weet niet meer hoe zijn ruzie met Heidenmauer ontstond; ik geloof dat het allemaal begon met een meningsverschil over een Engelse dichter. Heidenmauer kent de Engelse dichters, en de Franse, en de Italiaanse, en de Spaanse, en de Russische; hij is een schitterende exponent van die Duitse gedachte dat de geest geen grenzen kent. Als ik me niet vergis, zijn de Engelse dichters de dichters waar hij het meest van houdt, en het zal wel zijn misgegaan toen hij dat hardop zei. In ieder geval voer Alfred Bonus tegen hem uit—vanuit het niets waarschijnlijk, zoals mijn landgenoot wel vaker pleegt te doen—over het achterlijke karakter van de Engelse letteren (een stokpaardje van hem), waarvoor Heidenmauer toch niet verantwoordelijk kan worden gehouden. Bonus gelooft heilig in verantwoordelijkheid—andermans verantwoordelijkheid—wat sommige van zijn vrienden bijzonder zwijgzaam maakt; al zou hij technisch gesproken wellicht nog enig recht van spreken hebben—dat weet ik eigenlijk niet—als Heidenmauer de Britse nationaliteit had gehad. Maar voordat die had kunnen uitleggen dat dit niet het geval was, had de rest van het gezelschap al gemerkt dat hier iemand was uitgedaagd—dat natie hier in plotseling opgelaaide woede tegenover natie stond. Het was aanvankelijk niet duidelijk welke twee naties het betrof en wat hun geschil behelsde; en al snel bleek het spektakel niet de simpele en voor de hand leggende situatie te betreffen van een Duitser die het vuur na aan de schenen kreeg gelegd in een Frans gezelschap—of toch Frans genoeg om te verwachten dat hij er snel het onderspit zou delven.

De Franse zaak moest immers wel worden verdedigd in een huis dat geregeld werd bezocht door Madame de Brindes en haar charmante dochter? Ik herinner me nog goed dat er een zweem van vreugde over het knappe gelaat van de moeder gleed toen ze begreep dat hier zo’n verachtelijke Duitser werd belaagd. Zij draagt haar eeuwige rouwkledij (waarvan ik moet toegeven dat die haar prachtig staat) voor een drievoudig leed, een opeenstapeling van onrecht en verliezen die allemaal voortvloeien uit de val van het Franse Keizerrijk op de slagvelden van 1870.[1] Haar man sneuvelde bij Sedan, haar vader en haar broer op nog zwarter omrande dagen; zowel haar eigen familie als die van haar echtgenoot, hun hele maatschappelijke positie was nauw verbonden aan het Keizerrijk, zodat ze van het ene op het andere moment met dat zinkend schip naar de kelder ging. U zult haar niet kennen onder de naam die ik haar geef, maar u heeft zich wellicht al eens vermaakt met een van die fraaie felgele bundeltjes vol navrante vertellingen van Claude Lorrain. Ze beschikt over een vlotte pen en heeft zich omwille van haar dochter neergelegd bij een leven van hard werk en ontberingen. Ik zeg ontberingen omdat deze deftige dames nu berooid zijn, hun bezoek allersoberst ontvangen en gebroken hebben met wel honderd heilige mores die niemand zo aan het hart gaan als de Fransen. Hun marktwaarde is gedaald en Paule de Brindes, die nu drieëntwintig is en een vaardige hand van aquarelleren heeft, strijkt daarmee hier en daar honderd franc op. Ze is niet zo knap als haar moeder, maar ze heeft prachtig haar en wat de Fransen aangeboren adel noemen, en ze is, of was in ieder geval toen ik haar voor het laatst zag, een charmante en openhartige jonge vrouw. Het heeft iets moois, de serieuze en nauwgezette wijze waarop deze dames het moderne leven hebben omarmd. Nu ze hun lot eenmaal hebben aanvaard, maken ze van de nood een deugd en verbeeldt die arme Madame de Brindes zich dat haar berooide dochter een van de onzen is. Zij trekt er in haar eentje op uit, praat vrijelijk met jonge heren en schildert weliswaar alleen landschappen, maar heeft ruimhartige opvattingen over les convenances.[2] Je doet ze nergens een groter plezier mee dan door te zeggen dat ze al hun oude manieren hebben afgeworpen. Dat hebben ze godzijdank niet; en als ik mijn hart wil ophalen aan de mooiste manieren ter wereld—aan duizend tinten van fatsoen en wellevendheid, aan alles wat elegantie omwille van de elegantie vermag—dan weet ik waar ik moet zijn.

Onderdeel van deze vrome ketterij—heel wat nobeler in de wijze waarop zij die beleden dan sommige aspecten van de oude leer—was dat Paule met mijn briljante vriend Félix Vendemer ‘engaged’ was, als een echte jeune Miess. Als overtuigd adept van de moderniteit had hij natuurlijk belangstelling voor de jonge vrouw van de toekomst, en hij had hun hervorming met zijn eigen bekering beantwoord door, als de best mogelijke blijk van zijn waardering, te beloven zonder een rooie cent te trouwen met dit bekoorlijke prototype van de nieuwe mens. Hij was simpelweg verliefd geworden op Mademoiselle de Brindes en gedroeg zich zoals wij allemaal zouden hebben gedaan, behalve dat hij mij smeekte haar moeder om haar hand te vragen. Ik deed dat met verve, en moeder en dochter grepen die kans om te tonen dat zij de harde werkelijkheid onder ogen zagen. Vendemers enige kapitaal is zijn genie, en hij en Paule, die toegaf dat ze zijn liefde beantwoordde, zwoeren elkaar trouw als twee simpele boerenzielen of (wat voor Fransen op hetzelfde neerkomt) twee jonge Angelsaksen. Diep van binnen vindt Madame de Brindes dat heel ordinair; maar ordinair is wat ze nu juist probeert te worden, vanuit de overtuiging dat het de enige manier is om nog rond te komen.

Vendemer had toen nog niet meer op zijn naam staan dan zijn eerste succes; en dat succes was, zoals u zult weten—en zoals Madame de Brindes moet hebben betreurd— niet van de lucratieve soort. Slechts een enkeling besefte hoe voortreffelijk dat dichtbundeltje was; ik had hem leren kennen doordat ik een van die weinigen was. Eén bundeltje was een al te karig kapitaal om op te trouwen, dus moesten de onfortuinlijke gelieven—zoals wel meer van ons—nog wat geduld betrachten. Al snel daarop kwam het succes (zij het weer alleen bij een publiek met oog voor kwaliteit, niet bij de grauwe massa) van zijn blijspel in verzen voor de Comédie-Française. Dat vermakelijke stuk was net van de planken gehaald (het bleek geen geld op te brengen) toen de verschillende hoofdrolspelers van mijn kleine drama in mijn atelier kennismaakten met Heidenmauer.

Vendemer, die net als wij allen verzot is op muziek, was diep geraakt toen hij hem twee of drie van zijn eigen composities hoorde spelen, en ik zag meteen dat het onweerlegbaar Duitse karakter van die stukken hem net iets minder bitter smaakte dan de twee onverzoenlijke dames. Hij ging zelfs zover dat hij Heidenmauer erover aansprak en uitbundig voor bedankte, iets wat de van weerzin huiverende vrouwen nooit zouden hebben gekund. Vendemer was erbij op de avond dat het stormpje van Alfred Bonus opstak; ik zag hem op de vleugel leunen en met een bevreemde uitdrukking op zijn gelaat luisteren naar het geruzie, waarbij hij vooral nieuwsgierig naar Heidenmauer keek. Het was mij al opgevallen dat Madame de Brindes, die een zeer expressief gelaat had, meteen was verbleekt toen ze haar schoonzoon in spe als het ware naar de gunsten zag dingen van deze onvervalste Teutoon, die haar (en de meeste Françaises met haar) juist des te Duitser aandeed door de vale Engelse tint in zijn voorkomen. Een Duitser was al erg genoeg—maar een Duitser met de hatelijkheden van een Engelsman! Ze was te fijnbesnaard om als excuus te hebben dat ze de muzikale kwaliteit van zijn composities niet op waarde wist te schatten, en ze speelde het nog wel klaar om daar grootmoedig en met neergeslagen ogen naar te luisteren; maar hoe moeilijk het haar ook viel om niet wellevend te zijn, ze had er nooit ook maar één woord met hem over kunnen wisselen. Marie de Brindes was gewoonweg niet in staat om met Hermann Heidenmauer te praten.

Dat was misschien bekrompen van haar, maar dan met een bekrompenheid die in mijn ogen deel uitmaakte van een hele sfeer—gloedvol als de zonsondergang—van verrijkende en verkwikkende zaken. Heidenmauer zelf zou er, met zijn verbeelding en zijn levenslust, waarschijnlijk van gesmuld hebben, zou verrukt zijn geweest over zo’n loepzuiver geval van onverdraagzaamheid. Het spatte er bij Marie de Brindes vanaf: geloof in de natie was voor haar een ware religie. Ze had het nooit over Frankrijk, maar ze riep het mij altijd in gedachten, met een gezag dat de vrouwen van haar volk volgens mij veel meer uitstralen dan de mannen. Ik denk dat ik een beetje verliefd op haar ben, al heb ik dat, omdat ik zoveel jonger ben, nooit tegen haar gezegd—alsof zij zich daaraan zou storen! Wat mij er ook van weerhoudt, is mijn vriendschap met Vendemer: ik heb altijd zo het idee gehad (en vergeef me dit teveel aan raffinement) dat het eigenlijk de charme van de moeder is die hem aantrekt—of oorspronkelijk aantrok—in de dochter. Hij kon mij destijds over de moeder zitten vertellen met de vurigheid waarmee alleen een Fransman kan vertellen over een vrouw van wie hij houdt. Hoe het ook zij, voor mij heeft haar hele verschijning met dat fraaie, fijn getekende gelaat en die onveranderlijke zwarte jurk altijd iets symbolisch en lichtelijk ceremonieels gehad: ze deed me denken aan een priesteres of een nabestaande op een uitvaart, aan revoluties en belegeringen, verscheurde verdragen en onverkwikkelijke overheidsschandalen. Ik had ook met haar te doen, vanwege de emoties die in haar gemoed om voorrang moesten strijden—het gevoel dat ze moet hebben gehad dat een hoogstaand genot voor haar werd verpest. Ze was daar te goed voor, maar ze was ook te star om het anders te kunnen beleven; en de aanblik van die tegennatuurlijke reactie wekte in mij meer dan ooit een hekel aan de stompzinnige wijze waarop naties hun omgang met elkaar organiseren.

Zodra ze begreep dat een van mijn gasten de ander simpelweg stond in te peperen dat de Engelse letteren het predicaat literair niet verdienen, wendde ze zich er weer vanaf met een licht schouderophalen en een meewarige blik van verstandhouding met haar dochter over de smaak van mensen die zich over zoiets opwonden: dat was immers zo’n evidente waarheid dat het geen scène waard was. Een scène tussen Engelsen en Amerikanen was voor Madame de Brindes duidelijk niet meer dan krakeel in de kelder—bekvechtende bedienden. Dat zij bijna meteen daarop met haar dochter vertrok, veroorzaakte gelukkig meteen een onderbreking in de woordenstrijd, en toen ik dat ranke kaarsrechte meisje achter haar moeder zag aanlopen, begreep ik voor het eerst iets van wat Vendemer mij over haar schoonheid had verteld: die stille vervoering, dat geheven hoofd van de brunette dat ons doet denken, of dat hem in ieder geval duidelijk deed denken aan de Maagd van Orléans. Hij vond dat zijn aanstaande sterk op Jeanne d’Arc leek, en die avond marcheerde hij als een breedgeschouderde schildknaap achter haar aan. Maar toen hij de dames in hun vigilante had geholpen kwam hij terug en een halfuur later, toen ook al mijn andere vrienden, behalve Bonus, waren verdwenen, bleef hij in mijn lege atelier achter om nog wat te kletsen.

Ik had het aanvankelijk te druk met het gispen van mijn landgenoot om acht te slaan op Vendemer; ik weet nog dat ik Bonus vroeg wat hem bezielde om zo’n flater te slaan. Hij leek zich van geen kwaad bewust, zodat ik hem moest vragen hoe hij er in hemelsnaam bij kwam om Heidenmauer aan te zien voor een bekrompen Brit.

‘Ik sprak hem aan als Brit en hij antwoordde alsof hij er een was. Dan weet ik genoeg,’ zei Alfred Bonus.

‘Hij was overrompeld en geamuseerd door die aanval van jou. Hij vroeg zich af door welke wesp jij gestoken was.’

‘De wesp van de vaderlandsliefde,’ opperde Vendemer.

‘Kun jij hem dan wel uitstaan? Zo’n bruut van een Duitser?’ vroeg Bonus.

‘Als hij een Engelsman is, is hij geen Duitser—il faut opter.[3] We kunnen hem opknopen voor het een of voor het ander, maar niet voor allebei. Ik was zeer geporteerd van de stukken die hij speelde.’

‘Daar vond ik niets aan, anders was mij vast ook de moed in de schoenen gezakt,’ zei Alfred. ‘Hij leek nog nooit van juffrouw Brownrigg te hebben gehoord. En juffrouw Brownrigg is fantastisch.’

‘Ik hou wel van die stukken, en zelfs van de mensen waarover jullie ruzie hebben, stelletje kibbelende kinderen van dezelfde vader. C’est à se tordre!’ riep Vendemer uit.[4]

‘Het zal wel verwerpelijk zijn, maar de Amerikaanse roman gaat mij aan het hart,’ zei Alfred.

‘Dat vind ik zo’n afschuwelijke terminologie. Er bestaat niet zoiets als de Amerikaanse roman.’

‘En ook niet zoiets als de Franse, toevallig?’

‘Pas davantage—niet voor de kunstenaar zelf.[5] Hoe kun je dat nog vragen? Ik begrijp niet wat mensen bedoelen met Franse kunst en Engelse kunst en Amerikaanse kunst. Dat zijn hooguit etiketten van catalogusmakers, handelaren en recensenten, die heel andere besognes hebben dan de kunstenaar. Kunst is kunst in ieder land, een goede roman (als Bonus daar nu toch over begint) is een goede roman in eender welke taal, en het is al moeilijk genoeg om er een te schrijven, dat moet je niet nog ingewikkelder willen maken. De lezer, de consument mag het natuurlijk noemen zoals hij wil, maar daar trekken wij ons niets van aan.’ Ik opperde dat we allemaal lezers en consumenten waren, waarop Vendemer zei: ‘Ja, en hooguit een handvol van ons heeft ook maar een zweem van goede smaak. Maar jij en ik en Bonus behoren tot die happy few.’

‘Wat versta jij onder die happy few?’ vroeg Bonus.

Vendemer aarzelde even. ‘De weinige mensen met intelligentie, ik zou zelfs zeggen de weinige mensen die niet...’ Hij zweeg weer even, lang genoeg om hem te verzoeken niet verder uit te weiden over wat ze ‘niet’ waren; waarop hij vervolgde: ‘Mensen, kortom, die de eer hebben te leven in het enige land dat het leven waard is.’

‘En welk land is dat?’

‘Het land van dromen—het land van de kunst.’

‘O, dromenland! Ik woon in het land van de realiteit!’ riep Bonus uit. ‘Wat zit jij dan altijd te kletsen over le roman russe?’

‘Dat is voor het gemak—als verzamelnaam voor de drie of vier grote schrijvers là-bas, omdat het zo ver hiervandaan is. Maar vind jij dat zij le roman russe schrijven?’[6]

‘Ik weet toevallig dat dat precies is wat sommige Russen graag willen,’ zei Bonus.

‘Dan zijn sommige Russen idioten! Idioten heb je overal. Een werk dat onder zo’n onnozel gesternte ontstaat, kan nooit veel soeps zijn.’

‘Goddank ben ik geen kunstenaar!’ zei Bonus.

‘Onze Alfred is criticus,’ legde ik uit.

‘En ik schaam me niet voor mijn land,’ voegde hij eraan toe.

‘Zelfs een criticus kan misschien kunstenaar zijn,’ mijmerde Vendemer.

‘Dan is Bonus als groot Amerikaans criticus misschien ook wel een groot Amerikaans kunstenaar,’ haakte ik in.

‘Is dat wat jij ons moet geven? “Amerikaanse” kritiek?’ vroeg Vendemer, en er sprak ontzetting uit zijn expressieve, ironische blik. ‘Pas maar op of die kritiek van jou is straks meer Amerikaans dan kritisch, en waar blijf je dan? Maar goed,’ vervolgde hij lachend, op luchtiger toon, ‘misschien zie ik het nu iets te zwart-wit, want ik heb zelf net een kritiek gekregen die aan de zuiverste vorm van vaderlandsliefde ontsproot.’ Hij keek me even aan en zei toen: ‘Die beste Madame de Brindes had geen goed woord over voor mijn gedrag.’

‘Jouw gedrag?’

‘Tegenover je Duitse vriend. Dat gaf ze me te verstaan toen ik haar uitgeleide deed. Ze zei dat ik veel te joviaal met hem omging, dat ik mezelf in acht moest nemen.’

‘Wat zei jij daarop?’

‘Ik heb gezegd dat hij buitengewoon mooi musiceerde.’

‘En wat voerde zij daartegen aan?’

‘Dat hij een vijand van ons land is.’

‘Kon je weinig tegen inbrengen,’ zei ik.

‘Nee, ik kon alleen zeggen: Chère madame, voyons!’[7]

‘Zwakjes.’

‘Dat bleek, want het gaf haar alleen maar de kans om te zeggen dat hij hier niets goeds in de zin kan hebben en tot een volk behoort dat mij een heilige afkeer zou moeten inboezemen.’

‘Ik snap wel wat ze bedoelt.’

‘Ik niet—niet als het om kunstenaars gaat. Ah, madame, heb ik tegen haar gezegd, vous savez que pour moi il n’y a que l’art.’[8]

‘Wat een sensatie!’ lachte ik. ‘Welk weerwoord had ze daar nog op?’

‘“Dat weet ik wel, beste jongen—maar hoe zit het met hem?” Dat was haar weerwoord. “Met hem?” vroeg ik. “Hij kan altijd nog terugvallen op de arrogantie van de overwinnaar en heimelijke minachting voor onze onverbeterlijke illusies!”’

‘Heidenmauer is van alle minachting of arrogantie gespeend.’

Vendemer was even stil. ‘Weet je dat zeker?’

‘O, het is een beste kerel! Hij is vrij van zulke sentimenten, hij staat daar ver boven. Maar wat zei Mademoiselle Paule?’ vroeg ik.

‘Die zei niets—die stond me alleen maar aan te kijken.’

‘Bofkont!’

‘Verre van. Ze keek me aan met een vreemde blik, alsof ze zei: “Blijf op het rechte pad, vriend—blijf op het rechte pad!” Oh, les femmes, les femmes!’

‘Wat is er nou weer mis met vrouwen?’

‘Ze koesteren een diepe haat tegen de kunst!’

‘Een oprecht en diepgeworteld instinct,’ beaamde Bonus.

‘Maar hoe ging het verder met Madame de Brindes?’ drong ik aan.

‘Die duwde haar dochter in de koets en stapte toen zelf in. Waarop ik het portier nogal hard heb dichtgeslagen en terug naar hier gekomen ben. Cela m’a porté sur les nerfs.’[9]

‘Ik vrees dat ik die niet echt gekalmeerd heb,’ zei Bonus, die zijn hoed zocht. Toen hij die gevonden had, zei hij nog: ‘Als de Engelsen ons hebben verslagen en onze miljarden in hun zak steken, zal ik ze ook vergeven. Maar eerder niet!’[10] En daarmee vertrok hij, een tikje verontrust, denk ik, door Vendemers scherper geformuleerde ideeën, en de jonge Fransman riep hem na: ‘In het donker zijn alle katjes grauw, kerel!’

Na zijn vertrek bleef Vendemer nog een tijdje alleen met mij in het atelier rondhangen en stelde me drie of vier vragen over Heidenmauer. Ik probeerde zijn nieuwsgierigheid te bevredigen, maar vroeg wel waarom hij dat allemaal wilde weten. Hij zei dat hij een van de deuntjes van die jonge Duitser maar niet uit zijn hoofd kon krijgen; maar dat verklaarde volgens mij nog niet alles. Al ging ik er die avond niet verder op door en maande ik hem alleen om niets onnatuurlijks te doen.

‘Hoezo onnatuurlijk?’ Hij keek me zo strak aan met die fonkelende Franse ogen, dat ik me bijna blozend bewust werd van mijn gebrekkige oprechtheid, en in plaats van uit te leggen wat ik bedoelde, mij ervan af probeerde te maken met de jammerlijke opmerking dat de vooroordelen van Mesdames de Brindes per slot van rekening heel eerbiedwaardig waren. ‘Dat maakt ze juist zo hatelijk!’ riep Vendemer uit.

Enkele dagen later kwam Hermann Heidenmauer laat in de middag bij me langs en trof achter mijn vleugel de jonge Fransman aan, die daar uit het hoofd een passage uit het die zondagavond gehoorde ‘Abendlied’ aan de toetsen probeerde te ontlokken. Ze begroetten elkaar natuurlijk als goede vrienden en Heidenmauer zette zich meteen aan het klavier om de passage voor te spelen die Vendemer probeerde op te diepen. Hij vroeg hem zijn adres, om hem de bladmuziek te kunnen sturen, en op Vendemers verzoek speelde hij nog een handvol andere stukken waar wij bij het schijnsel van de haard naar luisterden. Vendemer zat er zwijgend bij, maar vertrok tot mijn verrassing al voordat mijn knecht de lamp kwam brengen. Ik vroeg hem te blijven eten (dat had ik Heidenmauer ook al gevraagd), maar hij zei dat hij voor het avondmaal had afgesproken bij Madame de Brindes—à la maison, zoals hij dat altijd noemde.

Na zijn vertrek begon Heidenmauer, die hij ten afscheid zwijgend een hand had gegeven, mij dezelfde vragen over hem te stellen die Vendemer de zondag daarvoor over de jonge Duitser had gesteld, en ik zei dat veel van wat hij wilde weten te vinden was in een dun, bij Lemerre uitgegeven bundeltje opmerkelijke poëzie, dat ik hem in handen drukte.[11] Dat boekje, dat net verschenen was, bevatte naast een herdruk van Vendemers eerdere verzen, waaronder veel uitmuntend werk, ook de tekst van het toneelstuk dat onlangs was opgevoerd door de Comédie-Française, en Heidenmauer nam het mee toen hij vertrok. Maar hij vertrok heel laat en voordat het zover was, hadden wij de hele avond zitten praten over de Franse natie. In de buitenlandse kolonie in Parijs is dat een onvermijdelijk en zeker niet een van de vervelendste gespreksthema’s; het verschaft een bezigheid aan mensen die nogal gebukt gaan onder de last van hun vrije tijd. Heidenmauer was nog niet zo lang in Parijs, maar des te ontvankelijker voor nieuwe indrukken; hij werd daar blijkbaar door bestormd en bood ze hartelijk onderdak. In het heldere licht van zijn voortreffelijke Duitse intelligentie kregen oude kleuren voor mij weer nieuwe tinten, en terwijl wij fantaseerden over dat schitterende volk waarbij wij verbleven, vulde ik ook mijn kleine voorraad ideeën over zijn eigen volk wat verder aan. Ik zag dat zijn bewondering voor onze gastheren hoogtij vierde, en ik werd zelfs getroffen door een zekere kalmte en argeloosheid (zo verheven en sereen in het ontbreken van alle voorbehoud) in de wijze waarop hij zijn deuren voor die vloed liet openstaan. Dat zou veel Fransen tot het uiterste tergen; hij bezag ze door zijn heldere bril zonder enig vermoeden dat zij hem iets te vergeven konden hebben, met een afstandelijke metafysische kijk op passies en instincten. Hij leek geen oog te hebben voor oud zeer en zou de Fransen ongetwijfeld weer volop stof bieden voor opmerkingen over de tact van ces gens-là.[12]

Een paar dagen nadat ik hem Vendemers boek had meegegeven, kwam hij zeggen dat hij het prachtig vond. ‘Het spreekt me enorm aan, enorm,’ zei hij met zijn opgewekte stelligheid. ‘Mooie liedjes, heel mooi. En ook dat romantische toneelstuk,’ voegde hij eraan toe, ‘dat bracht me op allerlei ideeën. Meer ideeën dan ik in lange tijd ergens van gekregen heb. Ja, ja.’

‘Wat voor ideeën?’

‘Nou, zoiets bijvoorbeeld.’ En hij zette zich aan de vleugel en begon te spelen. Ik luisterde zonder verder te vragen en begon het na een tijdje te begrijpen. Ineens zei hij: ‘Ken je deze tekst?’ en voor ik iets kon zeggen zong hij er een van de verzen uit dat bundeltje bij. Het was een vreemd en duister maar onweerstaanbaar mooi gedicht, dat hij had vertaald in muziek die nog prikkelender was dan de tekst zelf. Hij zong die tekst met dat Duitse accent van hem, dat in zijn Engels nauwelijks te bespeuren viel, maar in zijn Frans heel zwaar doorklonk. Hij viel even stil en zong weer verder; hij speelde met de woorden, zocht zich tastend een weg. ‘Dit is mijn idee!’ barstte hij ineens uit; hij had het in een van zijn mysterieuze doolhoven gevonden en speelde het nu met een soort plechtige frisheid. Er was één frase die hij steeds herhaalde, steeds opnieuw uitprobeerde, en al doende zong hij er de woorden bij alsof het lied een stralende vlam van inspiratie was. Ik was eigenlijk wel blij dat Vendemer niet kon horen hoe zijn tekst klonk met dat Duitse accent, maar ik had dat nog niet bedacht of ik zag de schrijver bij de deur staan. Hij had die stilletjes opengeduwd omdat hij muziek hoorde; en toen hij ook zijn eigen verzen hoorde, bleef hij daar naar Heidenmauer staan kijken. Knikkend en lachend begroette de jonge Duitser hem spontaan en onbeholpen met een hartelijk ‘Was sagen Sie dazu?’[13] Ik zag Vendemer van kleur verschieten, hij werd rood, en terwijl hij daar zo stond te aarzelen dacht ik even dat hij de benen zou nemen. Maar ik wenkte hem binnen en maande hem met een klopje op de divan om naast mij te komen zitten.

Hij kwam naar binnen maar ging niet zitten; hij ging bij de haard staan om zijn voeten te warmen, met de rug naar ons toe. Heidenmauer speelde maar en speelde maar, en na enige tijd draaide Vendemer zich om; hij zocht een stoel, liet zich daarop zakken en zat met de ellebogen op de knieën en het hoofd in de handen. Toen riep Heidenmauer in het Frans, boven de muziek uit: ‘Je schrijft mooie liederen—ik vind ze heel mooi!’ De jonge Fransman zweeg en verroerde zich niet. Maar toen Heidenmauer vijf minuten later ophield met spelen, sprong hij op en vroeg hem om door te gaan, in godsnaam toch vooral door te gaan. ‘Foilà—foilà!’ riep de muzikant, hij liet zijn handen even boven de toetsen zweven en was weer vertrokken, onbekende verten tegemoet. Hij speelde Wagner, en nog meer Wagner—heel veel Wagner; en al doende richtte hij zomaar ineens het woord tot Vendemer, die nog verder van de vleugel was gaan zitten, maar die mij vanuit zijn hoekje ‘Dieu, que c’est beau!’ toevoegde, wat Heidenmauer—zo zag ik—ook opving. ‘Zeg, ik heb een idee voor een opera—ik zou er alles voor geven als jij het libretto wil schrijven!’ Daarna lachte onze Duitse vriend goedmoedig, en bij dat gulle verzoek kwam Vendemer weer langzaam overeind, terwijl hij de muzikant van de andere kant van het atelier aanstaarde en zichtbaar wit wegtrok.

Ik voelde dat er drama in de lucht hing, en daar werd ik een beetje nerveus van; om dat te verbloemen zei ik tegen Heidenmauer: ‘Wat is je idee? Wat is het thema?’

‘Mijn idee zou tot uitdrukking komen in het thema van monsieur Vendemers toneelstuk—als hij dat voor mij in lyrische verzen giet!’ Waarop de jonge Duitser, die was gestopt met spelen om mijn vraag te beantwoorden, van achter de vleugel kwam en Vendemer naar hem toe liep. ‘Het is een schitterend thema—ik ben er bezeten van. Wil je dat voor me doen? Wil je met mij samenwerken? Dan gaan we iets groots maken!’

‘O, je weet niet wat je vraagt!’ zei Vendemer met zijn bleke glimlach.

‘Jawel, jawel. Ik heb erover nagedacht. Het zal me in eigen land wel duur te staan komen, ik zal er veel last mee krijgen. Het zal ze niet aanstaan—ze zullen me ervan langs geven—me dire pis que pendre.’ Heidenmauer sprak het uit als pis que bendre.[14]

‘Zouden ze dan zo’n hekel hebben aan mijn libretto?’ vroeg Vendemer.

‘Aan jouw libretto, ja—dat zullen ze afschuwelijk en immoreel vinden. En ze zullen zeggen dat ik afschuwelijk en immoreel ben om met jou samen te werken,’ legde de componist met zijn aangenaam gezonde openhartigheid uit. ‘Je gaat mijn carrière schaden. O ja, wat ga ik daar een last mee krijgen!’ juichte hij vrolijk.

‘Et moi donc!’ kreet Vendemer.

‘In de publieke opinie, ja. Jou zal ik er ook last mee bezorgen—ik druk je prille succes de kop in. Maar dat zijn allemaal des bêtises—tes pêtisses,’ zei die arme Heidenmauer. ‘In de kunst bestaan geen landen.’[15]

‘Ja, de kunst is verschrikkelijk—monsterlijk,’ zei Vendemer, die naar het vuur stond te staren.

‘Ik ben dol op je liederen—ze zijn van grote schoonheid.’

‘En Vendemer is al net zo weg van jouw muziek,’ zei ik tegen Heidenmauer.

‘Verleider!’ mompelde Vendemer tegen mij, met een vreemde blik in zijn ogen.

‘C’est juste![16] Ik moet me er niet mee bemoeien. En dat is heel makkelijk, want ik ga bij iemand eten en moet me nu gaan omkleden. Doe of je thuis bent en vecht het hier samen maar uit.’

‘Laat je mij alleen?’ vroeg Vendemer, nog steeds met die vreemde blik in zijn ogen.

‘Ik moet er echt vandoor, kerel.’

‘Wij gaan samen eten, hij en ik, in zo’n karakteristiek tentje—en dan gaan we de zaak van alle kanten bekijken,’ zei Heidenmauer. ‘En dan komen we hier terug om het af te maken—jouw atelier is een goede plek voor muziek.’

‘Er zijn ook dingen waar het niet goed voor is,’ zei Vendemer, die naar onze vriend stond te kijken.

‘Het is een goede plek voor poëzie—en voor de waarheid,’ zei de componist met een glimlach.

‘Blijf samen hier eten,’ zei ik. ‘Dat kan mijn knecht wel aan.’

‘Nee, nee—we gaan uit eten en we lopen er samen naartoe. We hebben een hoop te bespreken,’ ging Heidenmauer verder. ‘Het is zo’n alomvattend onderwerp,’ zei hij tegen Vendemer, terwijl hij nog een sigaar opstak.

‘Onderwerp?’

‘Van je toneelstuk. Het is zo universeel.’

‘Ach, het universum—il n’y a que ça!’ zei ik lachend tegen Vendemer, deels omdat ik het vermakelijk vond, de overdreven droeve blik in die dichterlijke ogen waarmee hij mij leek te smeken hem niet in de steek te laten, hem te helpen bepaalde voorkeuren te onderdrukken, en deels omdat ik hem wilde aanmoedigen, uiting wilde geven aan mijn overtuiging dat twee zulke grote talenten er op termijn nooit slechter van konden worden als ze met elkaar tot overeenstemming kwamen.[17] Ik was net een spottende Mefistofeles die deze zuivere ziel uitleverde aan mijn letterlijk Duitse Faust.

Toen ik die avond om elf uur thuiskwam, trof ik hem alleen in mijn atelier, waar hij blijkbaar al enige tijd geagiteerd liep te ijsberen. De lucht was zwaar van de Beierse rookwalm, van de machtige muziek en de grootse gedachten die er nog nagalmden, echo’s van dat ‘universum’ waartoe ik hem zo harteloos had veroordeeld. Maar ik merkte meteen dat Vendemer zich in een heel andere fase van zijn ontwikkeling bevond dan die waarin ik hem had achtergelaten. Ik had zijn knappe, gevoelige gelaat nog nooit zo intens zien stralen.

‘Ça y est—ça y est!’ riep hij uit, terwijl hij me met de handen in de zakken stond aan te kijken.[18]

‘Hebben jullie echt afgesproken om iets samen te doen?’

‘We hebben een dure eed gezworen—een heilig verbond gesloten.’

‘Kerel toch, je bent een held!’

‘Wacht maar af. C’est un très grand esprit.”

‘Des te beter!’

‘C’est un bien beau génie. O, we komen los, hoor, we zweven—op grote hoogte. Nous sommes dans les grandes espaces!’ ging mijn vriend met grote ogen verder.

‘Heel interessant—want het zal je duur te staan komen.’

‘Het gaat me de kop kosten!’ zei Félix Vendemer, op een toon die me nog steeds bijstaat. ‘Dat is het mooie juist. Dit is dé grote kans om op te komen voor de kunst—voor een essentiële waarheid.’

‘Een essentiële waarheid?’ herhaalde ik, en ik voelde mezelf ook wegzweven—maar dan in het vage.

‘Weet je wat de grootste misdaad is die je ertegen kunt plegen?’

‘Waartegen?’ vroeg ik, nog steeds in het luchtledige zwevend.

‘Tegen de religie van de kunst, de liefde voor schoonheid, de jacht op de heilige graal?’ De geëxalteerde blik in zijn ogen, de gloedvolle stem waarmee hij die grote ruimte vulde, sprak boekdelen over het grootse gesprek dat hier had plaatsgevonden.

‘Weet je wat—voor ons soort mensen—de enige echte, onvergeeflijke doodzonde is?’

‘Zeg het me, dat ik die kan vermijden!’

‘Onze ijle sferen vervuilen met dat gedrocht van een uitvinding dat patriottisme heet.’

‘Dat was in zijn tijd toch een slimme uitvinding!’ lachte ik.

‘Ik heb het niet over zijn tijd, ik zeg dat er hier geen plááts voor is. Hier is het nooit meer dan een gotspe van de bovenste plank geweest. In de kunst bestaan geen landen—geen achterlijke nationaliteiten, grenzen of douanes, laat staan nog veel achterlijker zaken als forten en bajonetten. De onbeschrijflijke schoonheid van de kunst is juist dat je daar het domein vindt waar zulke verschrikkingen stoppen, het medium waarin zulke vulgariteiten gewoon niet kunnen bestaan. Wat moeten we dus nog zeggen van de barbaren die al die dingen de kunst in willen sleuren—die alle bloemen in deze hof willen vertrappen, al het licht aan de hemel willen doven?’

Ik wilde die ‘barbaren’ bepaald niet verdedigen, maar zag wel levendig voor me hoe die arme Vendemer ze later toch het hoofd zou moeten bieden. Ik besefte ook al snel dat hijzelf een nog veel dichter bevolkt tafereel voor ogen had. Daarin was Félix Vendemer zelf de bewonderenswaardige, de waarlijk sublieme centrale figuur. Deze twee dichterlijke zielen mochten dan een wonderbaarlijk gesprek hebben gevoerd nadat ik ze alleen had gelaten, maar hij was nog lang niet uitgepraat—hij zette het gesprek tot diep in de nacht voort met mij. We wierpen ieder denkbaar licht op het voorgenomen plan, bekeken het van alle mogelijke kanten; al moet ik toegeven dat we één aspect van de zaak stilzwijgend vermeden. Geen van beiden lieten we de naam van Paule de Brindes vallen—op dat vlak zouden de gevolgen te serieus zijn. Maar voor zover Félix Vendemer, uitmuntend en onkreukbaar kunstenaar als hij was, verliefd was geraakt op de gedachte dat hij moest ‘uitkomen’ voor zijn overtuiging, lag daar voor hem de mooiste gelegenheid om dat te doen.

Ik was me daarvan maar al te zeer bewust toen ik nog geen week later een haastig krabbeltje kreeg van Madame de Brindes, waarin ze mij vriendelijk verzocht om toch alsjeblieft zo snel mogelijk bij haar langs te komen. Ik had Vendemer niet meer gezien, maar nog wel een karakteristiek bezoekje gekregen van Heidenmauer, en hoewel ik mij hem prima kon voorstellen met een Pruisische helm en een Pruisisch geweer, een goede, geduchte soldaat als het erop aankwam, gaf hij me ook weer de indruk dat hij, met zijn wereldomspannende genie en zijn rusteloze intelligentie, in geen land van bureaucratische beuzelarij kon wonen, geen provincie kleiner of pietluttiger dan de totaliteit der dingen. Ik werd er ook weer aan herinnerd dat hem geen stijlvolle salonkunst voor ogen stond, dat het hem niet om de sierlijkheid van een uitvoering of de romantiek van het lijden te doen was, dat hij voor dergelijke overwegingen althans maar weinig aandacht had. Hij had ongetwijfeld te weinig oog voor de vermetelheid van die arme Vendemer, al zei hij met die montere nadruk van hem wel terloops: ‘Hij heeft goede ideeën—heel goede ideeën. De Franse geest is—voor mij—net een heerlijk snoepje!’ Hij had enkel oog voor de bestuiving, zoals hij dat noemde, die moest plaatsvinden op het punt waar hun artistieke paden elkaar kruisten. Hij had, kortom, geen boodschap aan de persoonlijke moed die hun experiment vereiste; hij bekommerde zich alleen om de ‘esthetische en harmonische grondslag’.

Het was zonder haar dochter dat Madame de Brindes mij ontving, toen ik me op haar verzoek naar hun armzalige vierde etage in de Rue de Miromesnil begaf.

‘Ah, cher monsieur, hoe heeft u zo’n gruwel kunnen toestaan—hoe heeft u dat onder uw dak, onder uw auspiciën kunnen dulden?’ De tranen stonden haar in de ogen, en ik geloof dat ik tot op de dag van vandaag nooit dieper door een verwijt ben geraakt. Maar ik vermande me voldoende om zowel mijn geloof in hun onderneming uit te spreken als alle verantwoordelijkheid van de hand te wijzen. Ik legde uit dat ik het helemaal geen gruwel vond, dat ik Duitser noch Fransman was, en dat ik alleen twee jonge mannen zag die in vuur en vlam stonden van een groots idee en het nobele plan hadden opgevat om daar samen op grootse wijze vorm aan te geven.

‘Een groots idee? Overlopen naar ces gens-là?’

‘Overlopen?’

‘Zich aan hun zijde scharen—zich in de armen werpen van dat volk dat ons haat—in hun afschuwelijke val trappen!’

‘Wat voor afschuwelijke val bedoelt u?’

‘Hun valse gemoedelijkheid, hun brutale gekonkel, de wetenschappelijke grondigheid van hun bedrog en hun vastberaden voornemen om van onze ruimhartigheid te profiteren.’

‘U schrijft zo’n man als Heidenmauer te veel berekening en valse motieven toe. Zijn idealisme is daar ver boven verheven.’

‘O, het Duitse idealisme—we weten allemaal wat dat voorstelt! We hoeven hun verhevenheid niet! Laat ze daar een ander mee lastigvallen—en ons met rust laten. Waarom dringen ze zich zo aan ons op? Waarom rijten ze oude wonden open met hun verfoeilijke aanwezigheid? Wij gaan toch ook niet naar hen toe, we willen hun wanstaltige namen niet horen, hun visages de bois niet zien; dus als ze ook maar een greintje goede smaak hadden, de minimale tact die je van een naakte wilde nog zou verwachten, zouden ze kunnen bedenken dat ze hun vertier beter elders kunnen zoeken. Maar hun smaak, hun tact—ik sta niet voor mezelf in als ik daarover begin!’

Toch sprak Madame de Brindes er nog geruime tijd over door, met een ongeveinsde hartstocht die je alle argumenten uit handen sloeg. Er viel niets in te brengen tegen het feit dat Vendemer met zijn opstelling haar en haar dochter jusqu’au fond de l’âme had gekwetst, dat hij ze in een peilloze diepte stortte van pijn en schaamte en er zijn eigen toekomst ook mee op het spel zette, zijn ganse publiek van zich dreigde te vervreemden.[19] Het was ongetwijfeld zinloos om hem daarop aan te spreken; als iemand die loyaliteit niet in iedere vezel van zijn lichaam voelde, zich niets kon voorstellen bij zoiets als eergevoel, dan was alle uitleg, iedere smeekbede verspilde moeite. De tegennatuurlijke koppigheid van M. Vendemer was monsterlijk—ze had een misselijkmakend gesprek met hem gehad. Ze hoopte dat ik één laatste beroep op hem wilde doen, hem met de kille waarheid wilde confronteren, wilde proberen hem weer bij zinnen te brengen. Het leek wel of hij tijdelijk zijn verstand had verloren. Iemand moest hem duidelijk maken, par exemple, dat als hij dat niet herwon, Mademoiselle de Brindes zonder aarzeling hun verloving zou verbreken.[20]

‘Denkt zij er werkelijk net zo over als u?’ vroeg ik.

‘Denkt u dat ik haar woorden in de mond leg? Zij voelt zich zoals een fille de France zich voelen moet!’

‘Houdt ze dan niet van hem?’

‘Ze is dol op hem. Maar ze wil hem niet als hij zijn eer verspeelt.’

‘Dat zijn finesses die ik niet begrijp!’ zei ik.

‘Oh, vous autres!’ riep Madame de Brindes. En met ogen die vuur schoten vroeg ze op hoge toon, door de tranen heen: ‘U weet toch dat zij weet hoe haar vader aan zijn eind is gekomen?’ Ik zei bijna: ‘Wat heeft dat ermee te maken?’ Maar ik hield me in, want ik zag wel enig verband. Over smaak viel niet te twisten, en ik kon haar alleen verzekeren dat Vendemer naar mijn oprechte overtuiging verknocht was aan haar dochter. ‘Laat hem dat dan bewijzen door een offer te brengen!’ wierp mijn onvermoeibare gastvrouw tegen; waarop ik zei dat ik hem verslag zou doen van ons gesprek en de zaak zo goed als ik kon zou bepleiten.

Bij mijn vertrek talmde ik wat, in de hoop dat de dochter zich nog zou vertonen—haar vreemde voornemen om hem de bons te geven had ik liever uit haar eigen mond vernomen. Dat kon ik tegen Madame de Brindes niet zeggen; maar ze vermoedde wel zoiets, en voordat ik vertrok, wisselden we een blik waarin ons wederzijds wantrouwen geschreven stond: haar argwaan dat ik haar zaak zonder veel vuur zou verdedigen, en mijn vermoeden dat zij een onjuiste voorstelling gaf van de intenties van haar dochter. Ik moet eraan toevoegen dat deze lichte achterdocht niet lang heeft geduurd, want ik kreeg daarna nog de kans om het gedrag van Paule de Brindes zelf te observeren, en de dames waren er van hun kant al snel van overtuigd dat ik ze voldoende beklaagde om hun zaak welsprekend te bepleiten.

Maar mijn welsprekendheid haalde niets uit, en ik heb geleerd (het is een van de boeiendste lessen van mijn leven geweest) hoezeer een kunstenaar soms boven alle aardse overwegingen verheven kan zijn. Terwijl ik dit schrijf, gaan Hermann Heidenmauer en Félix Vendemer helemaal op in hun monsterlijke samenwerking. Ze kampten aanvankelijk met enige hindernissen en vertragingen, en ze zullen in de toekomst nog op heel wat grotere stuiten, als ze hun voltooide opus eenmaal aan de wereld willen presenteren. Parijs zal vol afgrijzen de handen tegen de oren drukken, het Duitse Rijk zal hun zijn machtige rug toekeren, en de makers van wat naar mijn mening (want o, wat ik er al van gehoord heb!) echt weleens een baanbrekend muzikaal meesterwerk kan worden (ben ik nu zelf door Heidenmauers grandioze stijl besmet?), moeten dan wellicht om een uitvoering gaan bedelen bij een publiek dat er niets van zal begrijpen. Goed mogelijk dat ze het jarenlang nergens ten gehore zullen kunnen brengen. Maar ik voor mij hoop dat de tijd hun gunstig gezind zal zijn. Momenteel werken ze vooral voor zichzelf en voor elkaar, geplaagd door allerlei tegenslag. Na die eerste kennismaking in Parijs zijn ze ieder huns weegs gegaan, om elkaar weer te ontmoeten op buitenlands grondgebied, in een stadje aan de Genuese Rivièra waar de zonneschijn goedkoop en de tabak bar slecht is, en waar ze met hun tweeën van vijf franc per dag kunnen leven, want meer hebben ze nu niet te makken. Het schijnt dat Heidenmauers Londense stiefbroer, zodra hij van de onnatuurlijke alliantie van de jonge componist vernam, diens toelage meteen heeft stopgezet. Die wordt alleen hervat op voorwaarde dat dit onzalig verbond wordt verbroken en het manuscript aan de vlammen prijsgegeven. Het duo is dus straatarm en het hele project is afhankelijk van hun uithoudingsvermogen. Ze worden zo door hun opera in beslag genomen dat ze geen tijd hebben om tussendoor wat werkjes om den brode neer te pennen. Vendemer is met koortsige haast aan het schrijven, bang dat zijn inspiratie ineens bekoelt.

En er zijn nog andere aspecten waardoor dit zo’n boeiend en, in ieder geval voor mij, ook verkwikkend geval is. Het doet me deugd, het maakt me blij, het getuigt op de een of andere wijze van zo’n hoge beschaving. Zij zetten zich op hun manier in voor het geluk van de mensheid. En bij de vreemde stap die Vendemer heeft gezet (om af te zien van zijn verloving, bedoel ik) moet men dan nog eens bedenken dat hij werkelijk verliefd was. Er moest een offer worden gebracht, en hij hechtte uiteindelijk het meest (hij is een man uit duizenden, dat geef ik toe) aan de waarheid die hij nu kan uitdragen. Er zijn elke dag wel mannen die de liefde verzaken voor materieel gewin, maar zelden verzaken ze de liefde voor zo’n leven in armoede.

Paule de Brindes was van hen tweeën het minst verliefd; ik zie haar vaak genoeg om die conclusie te durven trekken. Maar het is een raadselachtig, een vreemd meisje; de hele affaire heeft haar toch wel zo beroerd dat ze vaak afwezig voor zich uit te zit te staren. Mijmert ze dan over Félix Vendemer? Een maand geleden betrad ik hun appartement toen haar moeder niet thuis was (de bonne had mij door een misverstand toch binnen gelaten) en zat zij aan de piano een van Heidenmauers composities te spelen—uit het hoofd en met oneindig veel expressie.[21] Hoe was ze daaraan gekomen? Hoe had ze dat stuk kunnen instuderen? Dat was haar geheim—ze werd zo rood dat ik niet verder vroeg. Maar wat doet zij, in deze curieuze situatie, met een compositie van Hermann Heidenmauer? Afgezien van die ene keer heeft ze hem nooit ontmoet, nooit horen spelen. Het zal nog een fraaie complicatie geven als straks blijkt dat het jonge Duitse genie die avond ook op haar een diepe indruk heeft gemaakt. Nu hoeft dat niet bekend te worden, aangezien zij, doodsbang als ze natuurlijk zou zijn dat haar moeder zoiets bizars te weten komt, erop kan rekenen dat ik haar niet verraad. Ik had nooit zo beseft hoe ontvankelijk zij is voor muziek. Er moet een verwarrende mengeling van gevoelens in haar omgaan—een vage, aanhoudende afkeer, met ergens in de diepten daaronder een vurige hunkering naar die wondermooie opera. Wat vliegt de tijd, en wat kan het verkeren, nietwaar? Zeg niet dat de kunst niet machtig is! Ik zal er nog meer staaltjes van laten zien.

Nawoord

Voor de titel van dit verhaal, ‘Collaboration’, heb ik geen volledig bevredigende vertaling kunnen bedenken. Het Engelse collaboration kan immers zowel gewoon op ‘samenwerking’ als op het veel negatiever geladen ‘collaboratie’ slaan. De neutrale betekenis is doorgaans primair, zoals ook hier. Maar dat die neutrale of zelfs lovenswaardige artistieke samenwerking van de Duitse componist en de Franse tekstdichter door de verloofde van die laatste, en zeker door zijn schoonmoeder in spe, als collaboratie en landverraad wordt ervaren, kan in het Engels dus wel, maar in het Nederlands helaas niet tot uitdrukking worden gebracht in de titel zonder de neutrale betekenis ervan te verliezen.

Binnen het oeuvre van James onderscheidt dit verhaal zich doordat er een hoofdrol in weggelegd is voor een musicus; James had weinig affiniteit met muziek en schreef er zelden over. Daarbij (of daardoor?) is het ook een van zijn allerkortste verhalen. Die beknoptheid lag James blijkbaar niet zo, want de opzet blijft wat schematisch—het is uiteindelijk meer een schets dan een verhaal. Dat de sympathie van James daarbij eerder uitgaat naar de artistieke romance van de twee kunstbroeders dan naar de verontwaardigde Franse verloofde en haar nog veel geduchtere moeder, lijdt weinig twijfel.

In al zijn eenvoud en beknoptheid is dit verhaal als aanklacht tegen bekrompen patriottisme helaas nog onverminderd relevant. Sommige strapatsen van bepaalde dwaallichten op het hedendaagse politieke toneel zouden je bijna anders doen denken, maar net als Heidenmauer denk ik dat oprechte liefde voor de letteren (van Malaparte tot Houellebecq) en voor de muziek van Chopin, Saint-Saëns en Schumann zich toch slecht verdraagt met de bekrompenheid van politiek nationalisme.

Verantwoording

‘Collaboration’ stond in 1892 in The English Illustrated Magazine en verscheen voor het eerst in boekvorm in The Private Life and Other Stories (1893). Die eerste boekuitgave, waarvan de Amerikaanse editie beschikbaar is op Wikisource, levert de brontekst voor deze vertaling.

James was in dit verhaal wat slordig met de namen: Vendemer heet afwisselend Felix en Félix. Omdat nationaliteit zo’n centraal thema is in dit verhaal, heb ik er in de vertaling overal Félix gemaakt, en al doende meteen ook de voornaam van Heidenmauer (door James zelf vreemd genoeg—op zijn Nederlands!—als Herman gespeld) verduitst tot het plausibeler Hermann.

De omslagillustratie is het schilderij Souvenir d’atelier (1878) van David Oyens (1842-1902).

Aantekeningen

[1] de val van het Franse Keizerrijk op de slagvelden van 1870: De door Bismarck uitgelokte Frans-Pruisische oorlog van 1870-71 eindigde in een desastreuze nederlaag voor Frankrijk, de val van het Tweede Franse Keizerrijk van Napoleon III, de oprichting van het Duitse Keizerrijk en de instelling van de Derde Franse Republiek (1870-1940).

[2] les convenances: fatsoen, welvoeglijkheid.

[3] Il faut opter: het is het een of het ander.

[4] C’est à se tordre: Het is om je te bescheuren.

[5] Pas davantage: Evenmin.

[6] Le roman russe: de Russische roman; là-bas: daar.

[7] Chére Madame,voyons!: Kom nou toch, mevrouw!

[8] Ah, madame, vous savez que pour moi il n’y a que l’art: Mevrouw, u weet toch dat ik alleen maar leef voor de kunst.

[9] Cela m’a porté sur les nerfs: Het werkte me op de zenuwen.

[10] als de Engelsen ons hebben verslagen en miljarden van ons in hun zak steken: Een toespeling op de enorme herstelbetalingen die Duitsland de Fransen had afgedwongen na de Franse nederlaag in de Frans-Pruisische oorlog.

[11] Lemerre: Alphonse Lemerre (1838-1912), Franse uitgever, onder meer van de dichters van de Parnasse. De uitgeverij heeft bestaan tot 1965.

[12] ces gens-là: die lui, dat volk—de Duitsers dus.

[13] Was sagen Sie dazu?: Wat zegt u daarvan?

[14] dire pis que pendre: kwaadspreken, zwartmaken.

[15] des bêtises—tes pêtisses: bêtises = stommiteiten, in dit geval: stommigheid, onzin.

[16] C’est juste: Inderdaad, je hebt gelijk.

[17] il n’y a que ça: er is niks mooiers (of letterlijker: niks anders).

[18] Ça y est: het is zover, het is voor elkaar.

[19] jusqu’ au fond de l’âme: tot in het diepst van hun ziel. Visages de bois: hier gewoon ‘houten koppen’, neem ik aan; maar trouver visage de bois is ook ‘voor een dichte deur staan’.

[20] Par exemple: niet ‘bijvoorbeeld’, maar als uiting van ongeduld of ergernis: verdorie, nu vraag ik je

[21] bonne: dienstmeisje.