Arthur Conan Doyle

Het huwelijk van de brigadegeneraal (1910)

© vertaling: Frank Lekens

april 2019

Het huwelijk van de brigadegeneraal

Ik heb het over lang geleden, vrienden, toen ik de roem nog moest vergaren waarop mijn huidige bekendheid rust. Ik was een van de dertig officieren van de huzaren van Conflans, en niets wees er nog op dat ik uitstak boven mijn wapenbroeders. Ik kan mij goed voorstellen dat zij vreemd zouden hebben opgekeken om te horen dat de jonge luitenant Étienne Gérard zo’n luisterrijke carrière te wachten stond, dat hij ooit een brigade zou aanvoeren en uit handen van de keizer zelf dat kruis zou krijgen dat ik u kan tonen als u mijn stulpje eens met een bezoek vereert. U kent het toch wel, dat witte huisje met de voorgevel vol wijnranken, in een weide aan de Garonne?

Er is van mij gezegd dat ik geen vrees kende. U heeft dat ongetwijfeld weleens horen zeggen. Jarenlang heb ik dat uit domme trots nooit willen weerspreken. Maar nu, op mijn oude dag, kan ik overal eerlijk voor uitkomen. Een dapper man durft vrijuit te spreken. Alleen een lafaard durft niet alles toe te geven. Daarom zeg ik u nu dat ook ik maar een mens ben. Dat zelfs ik weet hoe het voelt als je de rillingen over de rug lopen en je de haren te berge rijzen. Dat ik zelfs weet hoe het voelde om het op een lopen te zetten tot mijn benen me nauwelijks konden dragen. Is het een schok om dat te horen? Ach, mocht ooit uw eigen moed eens tekortschieten, dan kan het u wellicht tot troost zijn dat zelfs Étienne Gérard heeft geweten hoe het was om bang te zijn. Ik zal u vertellen hoe mij dat overkwam, en ook hoe mij dat toen een echtgenote heeft opgeleverd.

Frankrijk was destijds even niet in oorlog en wij, de huzaren van Conflans, waren de hele zomer in Normandië gelegerd, enkele mijlen buiten Les Andelys. Dat plaatsje is van zichzelf niet erg levendig, maar wij van de lichte cavalerie brengen overal leven in de brouwerij, zodat wij er toch een zeer genoeglijke tijd hadden. De talrijke wederwaardigheden in de vele jaren die sindsdien zijn verstreken hebben mijn herinneringen aan die tijd vervaagd, maar de naam Les Andelys roept nog steeds het beeld bij mij op van een grote kasteelruïne, uitgestrekte appelbongerds en bovenal de aanblik van de bevallige Normandische deernes. Zij vormden het puikje van hun kunne, zoals wij het puikje van de onze mochten worden genoemd, en zo hadden wij het daar goed met elkaar getroffen in die zoete, zonovergoten zomer. Ach, jeugd, schoonheid, heldenmoed, en dan de doffe, dode jaren waarin dat alles weer verkwijnt! Er zijn momenten dat het luisterrijke verleden mij op het hart drukt als een loden last. Nee mijnheer, met geen wijn zijn zulke gedachten weg te spoelen, ze zetelen in de ziel en in de geest. Alleen ons stoffelijk omhulsel is vatbaar voor wijn. Maar als u dat trakteren wilt, sla ik het niet af.

Van alle meisjes in die contreien was er één die zoveel mooier en bekoorlijker was dan de andere, dat zij voor mij leek geschapen. Marie Ravon was haar naam, en de familie Ravon was van de stand van kleine herenboeren die daar hun eigen akkers al bebouwen sedert de tijd dat hun hertog Willem heel Engeland veroverde. Als ik nu de ogen sluit, zie ik haar weer voor me zoals zij toen was, die wangen met een blos als van mosrozen, die groenbruine ogen, zo mild en toch vol levenslust, die haren van het diepste zwart, de kleur van passie en poëzie, en die leest zo lenig als een jonge berk in de wind. Och, hoe ze van mij weg boog toen ik daar voor het eerst een arm om sloeg – want zij was trots en vurig, immer wijkend, weerstand biedend, zich tot het laatst verzettend opdat haar overgave des te zoeter smaken mocht. Van de honderdveertig vrouwen – maar waarom vergelijken? Stuk voor stuk waren ze welhaast volmaakt!

Als zij zo’n schoonheid was, zult u zich afvragen, waarom had ik dan geen rivaal? Daar was een goede reden voor, vrienden: ik zorgde er wel voor dat mijn rivalen in de ziekenboeg belandden. Zoals Hippolyte Lesoeur, die twee zondagen bij de familie op bezoek ging. Mocht hij nog leven, dan durf ik er een eed op te doen dat hij nog steeds trekkebeent van de kogel in zijn knie. Zo ook de arme Victor: tot aan zijn dood bij Austerlitz heeft die met mijn litteken rondgelopen. Het werd dus snel genoeg duidelijk dat, ongeacht of ik Marie wist te veroveren of niet, anderen mij in dat streven beter niet voor de voeten konden lopen. Bij ons in het kamp werd wel gezegd dat een charge op een ongebroken carré infanteristen minder gevaar voor lijf en leven opleverde dan te vaak gesignaleerd worden op de hoeve van Ravon.

Laat ik er nu niet omheen draaien. Wilde ik met Marie trouwen? Ach vrienden, het huwelijk is niets voor een huzaar. Vandaag zit hij in Normandië, morgen in de bergen van Spanje of de Poolse moerassen. Wat moet hij met een echtgenote? Komen beiden er dan niet bekaaid vanaf? Mag hij zijn moed laten beteugelen door de gedachte aan het verdriet dat zijn dood teweeg zou brengen? Mag van haar worden verlangd dat zij voortdurend in bange afwachting van een onheilstijding verkeert? Een huzaar kan zich hooguit even warmen aan het vuur, om spoedig weer voort te snellen en zich gelukkig te prijzen als hij later bij een ander vuur weer wat warmte kan vinden. En Marie, wilde zij met mij trouwen? Zij besefte terdege dat ons huwelijksleven ten dode opgeschreven zou zijn zodra onze zilveren trompetten de marsmuziek bliezen. Het was veel beter voor haar om bij haar eigen mensen te blijven, in haar eigen streek, om daar nog lang en gelukkig te leven met haar man, tussen de volle boomgaarden en onder de rook van het grote Château Gaillard. Beter dat ze zich de huzaar alleen in haar dromen herinnerde en overdag haar leven sleet in de wereld die ze kende.

Maar wij bekommerden ons daar niet om en gingen volledig op in ons zoete samenzijn, iedere dag volmaakt in zichzelf en zonder enige gedachte aan de dag van morgen. Er waren zeker momenten waarop haar vader, een kloeke oude heer met een gezicht dat op een van zijn eigen appels leek, en haar moeder, een magere, zorgelijke plattelandsvrouw, lieten doorschemeren dat ze weleens wilden weten wat nu eigenlijk mijn bedoelingen waren. Maar diep in hun hart herkenden beiden in Étienne Gérard ook een man van eer onder wiens hoede hun dochter even veilig als gelukkig was. Zo stonden de zaken ervoor op de avond waarover ik spreek.

Het was een zondag en ik was overgekomen uit het kamp. Met een groepje officieren brachten wij een bezoek aan het dorp en lieten onze paarden bij de herberg staan. Van daaraf moest ik te voet verder naar de hoeve van Ravon, die enkel door één grote weide van de herberg gescheiden was. Ik wilde mij net op weg begeven, toen de herbergier achter mij aan gehold kwam.

‘Neemt u mij niet kwalijk, luitenant,’ zei hij. ‘Als u de weg volgt, is het iets verder lopen, maar ik zou u dat toch aanraden.’

‘Dat is een omweg van meer dan een mijl.’

‘Ik weet het. Maar het lijkt mij toch verstandiger,’ zei hij met een glimlach.

‘En waarom dan wel?’ vroeg ik.

‘Vanwege de Engelse stier,’ zei hij, ‘die in de wei loopt.’

Zonder die vermaledijde glimlach had ik het wellicht nog overwogen. Maar mij eerst een gevaar voorspiegelen en daar dan zo bij glimlachen, dat was meer dan mijn trots kon verdragen. Ik gaf hem met een handgebaar te kennen hoe ik over die Engelse stier dacht.

‘Ik neem de kortste weg,’ zei ik.

Ik had de weide nog niet betreden of ik merkte al dat mijn drift mij onvoorzichtig had gemaakt. Het was een heel grote, rechthoekige weide, en hoe verder ik mij daarin begaf, hoe meer ik me voelde als een sloepje op zee dat de haven in de verte ziet verdwijnen. Het veld was volledig ommuurd, behalve aan de zijde bij de herberg waar ik vandaan kwam. Recht voor mij lag de hoeve van Ravon en aan weerszijden daarvan strekte de muur zich uit. Er was een achterdeur die op de wei uitkwam, en diverse ramen, maar die waren allemaal betralied, zoals op Normandische boerderijen gebruikelijk. Ik haastte mij naar die deur, de enige veilige haven in zicht, en liep zo gezwind als de militaire waardigheid mij toeliet. Van middel tot kruin was ik een onbekommerde en zelfs joyeuze huzaar. Daaronder was ik kwiek en doelgericht.

Ik was al bijna halverwege de wei toen ik de stier zag. Aan mijn rechterhand stond hij onder een grote beuk met zijn voorpoot in de grond te schrapen. Ik draaide niet met mijn hoofd en geen omstander zou hebben bespeurd dat ik naar hem keek, maar ik hield hem bezorgd in het oog. Wellicht was het dier in een goede bui, of was het verrast door mijn nonchalante houding, hoe het ook zij: het kwam niet mijn kant op. Gerustgesteld richtte ik mijn blik op het open raam van Maries slaapkamer, pal boven de achterdeur, in de hoop dat haar lieve, innige, donkerbruine ogen mij van achter de gordijnen zagen aankomen. Ik zwaaide zwierig met mijn rottinkje, bukte om een sleutelbloem te plukken en hief een van onze laconieke strijdliederen aan, om dit Engelse beest te schofferen en mijn geliefde te laten horen dat geen gevaar mij van haar kon weghouden. Mijn onverschrokken houding ontmoedigde de stier, zodat ik eervol en ongeschonden de achterdeur kon openduwen en de boerderij betrad.

En was dat niet alle gevaren waard? Al zouden alle stieren van Castilië de ingang hebben bewaakt, was zij dat dan niet waard geweest? Ach, die uren, de zonnige uren der jeugd die nooit weeromkomen, toen onze voeten boven de aarde schenen te zweven en wij verkeerden in een weldadig droomland van eigen makelij! Zij bewonderde mijn moed en had mij daarom lief. Met haar blozende wang tegen mijn dolman gevlijd en naar mij opkijkend met bewonderende ogen die glommen van liefde en verbazing hoorde zij ademloos alle verhalen aan waarmee ik haar in geuren en kleuren de moed van haar minnaar schetste.

‘Ben je dan nooit eens bang geweest? Ken jij geen angst?’ vroeg ze.

Ik lachte die gedachte hardop weg. In het hart van een huzaar was toch geen plaats voor angst? Dat had ik, zo jong als ik was, al ruimschoots bewezen. Ik verhaalde van de wijze waarop ik mijn eskadron had aangevoerd tegen een carré Hongaarse grenadiers. Ze huiverde en sloeg haar armen om me heen. Ik vertelde ook dat ik op een nacht met mijn paard de Donau was overgezwommen om maarschalk Davout een bericht te bezorgen. Eerlijk gezegd was het de Donau niet, en was het water niet eens zo diep geweest dat ik had moeten zwemmen, maar als verliefde twintiger smuk je zo’n verhaal graag op. Ik vertelde haar veel van zulke verhalen en de verbazing in haar lieve ogen groeide.

‘Ik had nooit durven dromen dat er zo’n moedig man bestaat, Étienne,’ zei ze. ‘Frankrijk mag zich gelukkig prijzen met zo’n soldaat, en Marie met zo’n geliefde!’

U zult begrijpen dat ik mij aan haar voeten wierp en prevelde dat ik degene was die zich gelukkig mocht prijzen – nu ik iemand had gevonden die mij zo waardeerde en begreep.

We hadden het heerlijk samen, zo innig en intiem dat daar geen tussenkomst van grovere geesten gewenst was. Maar u begrijpt dat ook de ouders zo hun plicht meenden te hebben. Ik speelde domino met de oude man en hield de wol op voor zijn vrouw, maar kon ze er niet van overtuigen dat ik louter uit liefde voor hen driemaal per week hun boerderij aandeed. Het zat er al enige tijd aan te komen dat ze me zouden vragen om mij nader te verklaren, en die avond was het zover. Marie werd in weerwil van haar hartveroverende protesten naar boven gestuurd, zodat haar oudelui mij in de zitkamer konden bestoken met vragen over mijn vooruitzichten en mijn bedoelingen.

‘Het is kiezen of delen,’ zeiden ze botweg, zoals men op het platteland gewoon is. ‘Zeg ons dat u zich met Marie heeft verloofd, of laat u zich hier nooit meer zien.’

Ik sprak over mijn eer, mijn hoop, mijn toekomst, maar zij hielden de blik onwrikbaar op het heden gericht. Ik wees op het belang van mijn loopbaan, maar in hun zelfzucht dachten zij alleen aan hun dochter. Ik bevond mij werkelijk in een lastig parket. Enerzijds kon ik mijn Marie niet zomaar laten vallen. Anderzijds: wat moest een jonge huzaar met een echtgenote? Zij bleven aandringen, zodat ik ze ten slotte verzocht mij nog even respijt te gunnen, al was het maar tot de volgende dag.

‘Ik kom Marie opzoeken,’ zei ik. ‘Ik kom haar onverwijld opzoeken. Haar geluk en haar wensen, die staan voor mij voorop.’

Het zinde ze niet, die morrende oude mensen, maar wat konden ze doen? Ze zeiden mij korzelig gedag en ik begaf mij, danig van slag, weer naar de herberg. Ik verliet het huis via de deur waarlangs ik was binnengekomen en hoorde hoe die achter mij werd vergrendeld.

In gedachten verzonken liep ik door de wei, mijn hoofd nog vol van de argumenten van de oudelui en de behendige wijze waarop ik die gepareerd had. Wat moest ik doen? Ik had beloofd onverwijld naar Marie terug te keren. Wat moest ik bij ons weerzien tegen haar zeggen? Zou ik bezwijken voor haar schoonheid en mijn roeping de rug toekeren? De dag dat Étienne Gérard zijn sabel verruilde voor een zeis zou een kwade dag zijn voor het land en voor de keizer. Of moest ik mijn gevoelens onderdrukken en Marie vergeten? Of viel het allemaal toch wel te verenigen? Kon ik een gelukkig echtgenoot zijn in Normandië en een dapper soldaat elders ter wereld? Al die gedachten maalden door mijn hoofd toen ik iets hoorde wat me deed opkijken. De maan was van achter een wolk tevoorschijn gekomen en daar voor mij stond de stier.

Onder de beukenboom had hij al groot geleken, maar nu was hij waarlijk reusachtig. Hij was inktzwart. Zijn kop hing laag bij de grond en twee dreigende, bloeddoorlopen ogen glansden in het maanlicht. Zijn staart zwiepte van links naar rechts en met zijn voorpoten ploegde hij in de grond. Een angstaanjagender monster is in geen nachtmerrie ooit aanschouwd. Langzaam en geniepig kwam hij mijn kant op.

Ik keek om en zag dat ik in mijn overpeinzingen de zoom van de wei ver achter mij had gelaten. Ik was al over de helft. Het dichtstbijzijnde toevluchtsoord was de herberg, maar in die richting vond ik de stier op mijn pad. Wellicht dat het beest zou wijken als het begreep dat ik niet bang was. Ik haalde mijn schouders op en maakte een smalend gebaar. Ik floot zelfs een deuntje. Het beest meende dat het werd geroepen, want het kwam enthousiast aangelopen. Ik bleef het onvervaard aankijken, maar liep met rasse schreden achteruit. Wanneer je nog jong bent en gezond van lijf en leden, kun je bijna achteruit hollen terwijl je de vijand met een dapper lachje blijft aankijken. Al rennend hield ik mijn rottinkje dreigend geheven. Dat had ik misschien beter kunnen laten. De stier vatte het op als een uitdaging – wel het laatste wat in mijn bedoeling lag. Het was een misverstand, maar het bleek fataal. Hij snoof, stak de staart in de lucht en viel aan.

Heeft u weleens een stier zien aanvallen, beste vrienden? Het is een vreemd gezicht. U denkt wellicht dat hij komt aanstormen op een draf, of zelfs in galop. Maar nee, het is erger. Het is een serie sprongen waarmee hij op je af dendert, elke sprong nog dreigender dan de vorige. Niets waartoe een mens in staat is, vermag mij angst in te boezemen. Tegenover een mens meen ik dat mijn eigen nobele voorkomen, die onverschrokken rust waarmee ik de ander tegemoet treed, al veel doet om hem onschadelijk te maken. Alles wat hij kan, kan ik even goed, dus wat heb ik te vrezen? Maar tegenover een ton vertoornd rundvlees liggen de zaken totaal anders. Dan halen argumenten of sussende woorden niets uit. Verzet is zinloos. Mijn zelfbewuste trots was aan dit beest niet besteed. In een oogwenk had mijn scherpe geest alle mogelijkheden op een rij gezet en vastgesteld dat geen mens hier stand zou kunnen houden, al was hij de keizer in eigen persoon. Er zat maar één ding op: vluchten.

Maar vluchten kan op zoveel manieren. Een mens kan vluchten met waardigheid of vluchten in paniek. Ik ga er zonder meer vanuit dat ik vluchtte als een krijgsman. Al bewogen mijn benen nog zo rap, mijn houding bleef fier. Mijn hele tournure was een protest tegen de positie waarin ik was gebracht. Ik rende met een lach op mijn gezicht – de bittere lach van een dapper man die om zijn noodlot smaalt. Hadden al mijn kameraden rond de wei gestaan, dan was ik beslist niet in hun achting gedaald als zij het dedain hadden gezien waarmee ik de stier ontweek.

Maar nu moet ik iets opbiechten. Een vlucht kan nog zo krijgshaftig zijn, zodra zij eenmaal is ingezet slaat de paniek snel toe. Is het zo niet de Keizerlijke Garde bij Waterloo vergaan? Zo verging het die avond Étienne Gérard. Er was per slot van rekening niemand om van mijn tournure getuige te zijn – niemand behalve die vervloekte stier. Wie zou het ooit te weten komen als ik een ogenblik mijn waardigheid verloor? Het gedender van de hoeven en het afschuwelijke gesnuif van het monster klonken steeds dichterbij. De gedachte aan zo’n eerloze dood vervulde mij met afgrijzen. De woeste furie van dat beest sloeg mij kil om het hart. Alle andere overwegingen vielen op slag weg. In de hele wereld bestonden nog maar twee levende wezens, de stier en ik: hij wilde mij doden en ik wilde ontkomen. Ik boog het hoofd en begon te hollen – ik rende voor mijn leven.

Ik holde naar de hoeve van Ravon. Maar daar aangekomen schoot het door me heen dat ik er geen veilig heenkomen zou vinden. De deur was op slot. De ramen op de begane grond waren betralied. Aan weerszijden van het huis was de muur te hoog. En met elke stap kwam de stier naderbij. Maar o, vrienden, juist wanneer de nood het hoogst is, bereikt ook Étienne Gérard altijd zijn grootste hoogte. Er was nog één uitweg, en terstond koos ik die.

Ik heb al gezegd dat het raam van Maries slaapkamer zich boven de deur bevond. De gordijnen waren gesloten, maar de luiken stonden open en in de kamer brandde nog licht. Jong en kwiek als ik was, meende ik hoog genoeg te kunnen springen om het raamkozijn te grijpen en mijzelf daaraan op te trekken. Het monster had mij net bereikt toen ik mij afzette. Ook zonder hulp zou mijn plan zijn geslaagd. Maar juist toen ik mij met een machtige sprong losmaakte van de aarde, wierp hij me ook nog met een kopstoot de lucht in. Ik vloog door de gordijnen alsof ik door een kanon was afgevuurd en kwam op handen en voeten midden in de kamer neer.

Er bleek een bed onder het raam te staan, maar daar was ik veilig overheen gezeild. Wankelend kwam ik overeind en wierp er een onthutste blik op, maar het bed was leeg. Mijn Marie zat in de hoek van de kamer in een stoel, en aan haar rode wangen was te zien dat zij had zitten huilen. Haar ouders hadden haar ongetwijfeld ingelicht over ons gesprek. Roerloos zat ze mij vanuit haar stoel met open mond aan te staren.

‘Étienne!’ bracht ze uit. ‘Étienne!’

Ik was onmiddellijk weer bij de les. In zo’n situatie staat een heer maar één ding te doen, en dat deed ik.

‘Marie,’ riep ik, ‘ach, vergeef me dat ik zo plotseling kom binnenvallen! Marie, ik heb je ouders vanavond gesproken. Ik kon gewoonweg niet naar het kamp teruggaan zonder jou te vragen mij voor altijd gelukkig te maken en mijn vrouw te worden.’

Zo groot was haar verbazing dat het een hele tijd duurde voordat zij iets kon uitbrengen. En toen werd elke emotie meegesleurd in de stormvloed van haar adoratie.

‘O, Étienne! Mijn magnifieke Étienne!’ riep ze uit, en ze vloog me om de hals. ‘Wat een liefde! Wat een man! Zoals je daar staat, bleek en trillend van hartstocht, de held van mijn dromen. Wat sta je te hijgen, mijn lief, en wat een sprong moet dat zijn geweest waarmee je mij hier in de armen valt! Vlak voordat je verscheen hoorde ik buiten al het hoefgeroffel van je strijdros.’

Verdere uitleg was overbodig en wie zich net heeft verloofd, weet zijn mond ook wel een betere bezigheid te geven. Maar in de gang klonk gestommel en er werd op de deur gebonkt. De bons van mijn binnenkomst had de oudjes eerst naar de kelder gejaagd om te zien of het grote vat cider wellicht van de schragen was gerold, maar nu waren ze terug en wilden ze de kamer in. Met een zwaai trok ik de deur open en stond daar hand in hand met Marie.

‘Ziehier uw zoon!’ zei ik.

O, de vreugde die ik dat eenvoudige gezin schonk! Ik word weer warm van binnen als ik eraan denk. Ze vonden het niet eens zo vreemd dat ik door het raam naar binnen was gevlogen, want geen vrijer zo druistig als een koene huzaar, nietwaar? En als de deur op slot is, kan hij toch op geen andere manier de kamer in? Wederom namen we samen plaats in hun zitkamer, waar een bestofte fles wijn werd ontkurkt en het roemrijke verleden van het huis Ravon voor mij uit de doeken werd gedaan. Ik zie de kamer met die zware dakspanten nog voor me, die twee lachende oude gezichten, de gouden cirkel van het lamplicht en zij, mijn Marie, de bruid van mijn jeugd, zo vreemd veroverd en zo kort genoten.

Het was laat toen ik afscheid nam. De oude man deed me uitgeleide.

‘Je kunt door de voordeur of de achterdeur gaan,’ zei hij. ‘Langs achter is de kortste weg.’

‘Ik denk dat ik maar via de voordeur ga,’ antwoordde ik. ‘Het is misschien iets verder lopen, maar dan heb ik des te meer tijd om aan Marie te denken.’

Verantwoording

‘The Marriage of the Brigadier’, het zeventiende en laatste verhaal van Arthur Conan Doyle over Étienne Gérard, de Franse brigadegeneraal in dienst van Napoleon, werd in september 1910 gepubliceerd in The Strand, het tijdschrift waarin ook de verhalen over Sherlock Holmes verschenen. De twee afbeeldingen zijn van Gilbert Holiday. Hij maakte vier illustraties bij het verhaal, die evenals de Engelse tekst te vinden zijn op www.arthur-conan-doyle.com.

Frank Lekens

april 2019