Honoré de Balzac

Adieu

vertaling: Bert Japin

Inhoud

Adieu

Verantwoording

Noten

Adieu

Voor prins Frédéric de Schwarzenberg

„Toe, vertegenwoordiger van de kalmpjes-an-partij, schiet een beetje op, je bent hier niet in de Kamer! We zullen ons moeten haasten als we gelijk met de anderen aan tafel willen zijn. Til op die voeten! Spring, markies! Mooi zo! Je lijkt wel een hert als je zo over die voren wipt!”

Deze woorden kwamen uit de mond van een jager, die op z’n gemak een Havanna zat te roken aan de zoom van het bos van Isle-Adam, terwijl hij wachtte op zijn metgezel, die blijkbaar verdwaald was geweest in het dichte struikgewas. Naast hem zaten vier hijgende honden, die evenals hij keken naar de man tot wie hij sprak.

Om te begrijpen hoe gekscherend zijn opmerkingen bedoeld waren, moet men weten dat de andere jager een korte, dikke man was, met een burgemeestersbuikje, dat zijn gezetheid nog meer deed uitkomen. Verder strompelde hij moeizaam over de voren van een pas gemaaide akker, waarvan de stoppels hem het voortgaan zeer bemoeilijkten. Tot overmaat van smart tenslotte, brandden de zonnestralen schuins op zijn gezicht, waar ze enorme zweetdroppels tevoorschijn deden parelen. Ingespannen pogend zijn evenwicht te bewaren, boog hij zich nu eens voor-, dan weer achterover, en gaf op die manier een geslaagde imitatie van de luchtsprongen van een hevig schokkend rijtuig

Het was een van die Septemberdagen die de druiven doen rijpen onder een tropische gloed. Er zat onweer in de lucht. Hoewel hier en daar aan de horizon nog het lichtblauw van de hemel zichtbaar was tussen zwarte wolkengevaarten, dreven witte donderkoppen met geweldige snelheid nader, van west naar oost een lichtgrijs gordijn over de aarde spannend. Daar de wind zich alleen in de hoogste luchtlagen deed voelen, perste de zwangere atmosfeer alle gloeiende dampen in de diepte samen.

Ingesloten door het hoge geboomte, dat ook het geringste zuchtje buiten bande, had het dal waardoorheen de jager zich voortworstelde, de temperatuur van een smeltoven. Het bos, heet en bladstil, scheen te versmachten van dorst. De vogels, de insecten leken met stomheid geslagen en de toppen der bomen bewogen zich nauwelijks.

Wie zich de zomer van 1819 nog herinnert, zal de ellende kunnen meevoelen van de arme raadsheer, die water en bloed zweette bij zijn pogingen om zijn spotzieke metgezel te bereiken.

Deze had intussen, rustig aan zijn sigaar trekkend, aan de hand van de zonnestand berekend dat het ongeveer vijf uur in de middag moest zijn.

„Verduiveld nog toe! Waar zitten we eigenlijk?” zei de dikke jager, terwijl hij zich het voorhoofd afveegde en tegen een boom ging zitten, die, bijna recht tegenover zijn vriend, in het veld stond. Hij voelde zich niet meer in staat, over de brede sloot te springen die hen scheidde.

„Vraag je dat aan mij?” antwoordde de ander lachend. Hij had zich behaaglijk uitgestrekt op een glooiend bed van boterbloemen, en terwijl hij het peukje van zijn sigaar in de sloot smeet, riep hij uit:

„Ik zweer bij Sint Hubertus, dat niemand me ooit weer zover krijgt dat ik me met een raadsheer in een onbekend land waag, al is het dan honderdmaal een oude schoolkameraad, zoals jij, waarde d’Albon!”

„Maar Philippe, versta je dan geen Frans meer? Ik geloof dat je al je esprit in Siberië hebt achtergelaten!” riep de dikke man terug en daarbij wierp hij een tragikomische blik op een wegwijzer, een honderd pas van hen vandaan.

„Ik begrijp het al[,]” antwoordde Philippe. Hij greep zijn geweer, veerde overeind, belandde met één sprong op de akker en liep hard naar de wegwijzer.

„Hierheen, d’Albon, hierheen! Linksomkeert!” riep hij zijn makker toe, met een gebaar in de richting van een brede straatweg.

„Weg van Baillet naar Isle-Adam,” vervolgde hij. „Dan zullen we dus in deze richting de weg naar Cassan kunnen vinden, want die moet deze van Isle-Adam ergens kruisen.”

„Precies, kolonel,” zei d’Albon, de pet opzettend waarmee hij zich koelte had zitten toewuiven.

„Vooruit dan, edelachtbare,” spoorde kolonel Philippe hem aan. Hij floot de honden, die hem al beter schenen te gehoorzamen dan de raadsheer, aan wie ze toebehoorden.

„Weet je, markies,” hernam de militair plagend, „dat we nog een kilometer of tien moeten tippelen? Het dorp dat je daarginds ziet moet Baillet zijn.”

„Lieve hemel!” riep markies d’Albon uit. „Als jij er aardigheid in hebt om naar Cassan te lopen, doe je het maar in je eentje! Onweer of geen onweer, ik blijf hier wachten tot je me een paard stuurt van het kasteel. Je hebt me voor de gek gehouden, Sucy. We zouden een gezellig jachtpartijtje organiseren, in de buurt van Cassan blijven, een paar konijntjes schieten op bekend terrein . . . Bah! In plaats van dat we ons geamuseerd hebben, heb je me vanaf vanmorgen vier uur laten draven als een windhond, en behalve twee kommen melk hebben we nog niets binnen gekregen! Wacht maar! Als je ooit bij het gerechtshof terecht komt, zal ik je je proces laten verliezen, al heb je ook honderd keer gelijk!”

De ontmoedigde jager ging weer zitten op een van de stenen paaltjes aan de voet van de wegwijzer. Hij ontdeed zich van zijn geweer en van zijn lege weitas en slaakte een diepe zucht.

„Frankrijk, ziedaar uw volksvertegenwoordigers!” riep kolonel de Sucy lachend.

„Ach, arme d’Albon, als je net als ik zes jaar in het hartje van Siberië had gezeten . . .”

Hij zweeg plotseling en hief zijn blik ten hemel, alsof het verhaal van zijn rampspoed een geheim was tussen God en hem.

„Kom, laten we weggaan!” besloot hij. „Als je blijft zitten ben je verloren.”

„Wat wil je, Philippe, zitten is nu eenmaal een ingeroeste gewoonte bij ons magistraten. Op mijn woord: ik ben óp! En als ik nou nog maar een haas geschoten had . . .”

De twee jagers vertoonden een merkwaardig contrast. De raadsheer was twee-en-veertig jaar en hij leek niet ouder dan dertig, terwijl de militair, die dertig was, er uitzag als minstens veertig. Beiden droegen de rode rozet, het onderscheidingsteken der officieren van het Legioen van Eer. Een paar peper-en-zoutkleurige haarlokken staken onder de pet van de kolonel uit; mooie blonde krullen omkransten de slapen van de magistraat. De een was slank en pezig en had een bleek, scherpgesneden gelaat, doorgroefd met rimpels die vreselijke hartstochten verrieden of misschien een ontzettend verdriet . . . De ander zag er blozend, welgedaan en zelfgenoegzaam uit, als een echte levensgenieter. Beiden waren sterk gebruind door de zon en hun hoge, rood-wildleren slobkousen droegen de sporen van al de sloten en poelen die zij doorwaad hadden.

„Voorwaarts mars!” commandeerde de Sucy. „Met een uurtje zitten we in Cassan achter een lekker maaltje.”

„Je verdient niet dat iemand ter wereld van je houdt,” beklaagde de raadsheer zich met een koddig gebaar.

„Je bent even onvermurwbaar als artikel 304 van het wetboek van strafrecht!

Philippe de Sucy begon plotseling hevig te beven; hij fronste zijn hoge voorhoofd en zijn gezicht werd even somber als de hemel op dat ogenblik was. Ondanks de bitterheid van de herinnering, die zijn verbeten gelaatstrekken nog verscherpte, wist hij zich te beheersen. Als alle stoere kerels kon hij zijn emoties goed bedwingen, en wellicht ook had hij dit met veel andere ongecompliceerde karakters gemeen, dat hij zich schaamde, te koop te lopen met moeilijkheden waarvan woorden toch de diepte niet konden peilen en die misschien bespottelijk zouden worden gemaakt door lieden die het niet konden of wilden begrijpen.

D’Albon was een van die fijnvoelende geesten die het verdriet van anderen onmiddellijk doorgronden en die het diep betreuren als ze door hun onhandigheid de ander gekwetst hebben. Hij respecteerde het zwijgen van zijn vriend, stond op, probeerde zijn moeheid te vergeten, en volgde hem stil, volkomen overstuur omdat hij een wond had aangeraakt die blijkbaar nog niet geheeld was.

„Eens, beste kerel,” zei Philippe, hem de hand drukkend en hem met een droevige blik dankend voor zijn stille uiting van berouw. „Eens zal ik je alles vertellen. Vandaag kan ik het niet.”

Zwijgend liepen ze verder.

Zodra het verdriet van de kolonel een beetje geluwd scheen, voelde de raadsheer zijn vermoeidheid weer, en geleid door het instinct, of beter misschien: door de verbeten wilskracht van een afgemat man, peilde hij met zijn blik de verborgenste diepten van het woud. Hij ondervroeg als het ware de boomtoppen, keek de lanen af, alles in de hoop, ergens een onderkomen te ontdekken waar hij gastvrijheid zou kunnen vragen. Bij een viersprong meende hij wat rook te zien opstijgen, ergens tussen de bomen. Hij stond stil, keek nog eens aandachtig, en herkende, temidden van dicht geboomte, de donkergroene takken van een groepje pijnbomen.

„Een huis! Een huis!” riep hij, met evenveel vreugde als een zeeman zou hebben geroepen „Land in zicht! Land in zicht!”

Vervolgens worstelde hij zich vliegensvlug door het dichte struikgewas. De kolonel, die in diep gepeins was verzonken, volgde hem automatisch.

„Het lijkt me prettiger om hier een stoel te vinden en een stuk doodgewoon brood met een gebakken eitje, dan in Cassan een divan te moeten zoeken en truffels met een goeie Bordeaux!”

Deze uitroep liet de raadsheer zich ontvallen bij het zien van een witte muur, die in de verte door de donkere massa van knoestige boomstammen heenschemerde. En toen hij even later een ouderwets zwart hek bereikte, waardoorheen hij, middenin een vrij groot park, een gebouw kon zien liggen, opgetrokken in de stijl van een middeleeuwse abdij, riep hij verbaasd:

„Hé, dat lijkt wel een of ander oud klooster! Die schavuiten van monniken wisten ook wel waar ze een huis neer moesten zetten!”

Het bouwsel bood dan ook een romantische aanblik. Het lag halverwege de berg op de top waarvan het dorpje Nerville is gebouwd, en de machtige, eeuwenoude eiken die er in een wijde kring omheen groeiden, sloten het volkomen van de buitenwereld af. Het hoofdgebouw, vroeger het verblijf van de monniken, stond ongeveer in het midden. Het park had een oppervlakte van een vijftien à twintig hectare. Dichtbij het huis bevond zich een stuk grasland; een paar heldere beekjes doorsneden het groene veld op bevallige wijze en hier en daar glinsterden de watervlakken van een aantal met natuurlijke gratie aangelegde vijvers. Overal verhieven zich sierlijke bomen, van de meest uiteenlopende soorten. Verder verleenden knap nagebootste grotten en brede terrassen met afgebrokkelde traptreden en verroeste balustraden, een aparte sfeer aan deze woeste plek. Hier was een harmonische synthese bereikt tussen kunst en natuur, en het was, alsof alle menselijke hartstocht zou moeten achterblijven aan de voet van die machtige bomen, die de toegang tot dit plekje verdedigden tegen het aardse gewoel, zoals ze het beschermden tegen de gloed van de zon.

D’Albon genoot van het sombere landschap, dat er met zijn ruïnes uitzag als een verdoemde plek, een oord des verderfs, door de mensen gemeden.

„Wat een wanorde!” prevelde hij waarderend.

Hij keek om zich heen. De klimop had aan alles zijn bochtige ranken vastgehecht en spreidde de weelderige mantels van zijn blaren over de bouwvallen uit. Mossen in allerlei tinten: bruin, groen, geel en rood, goten hun romantische gloed uit over bomen en banken, daken en stenen. De vermolmde vensters waren vergaan door de regen, afgeknaagd door de tand van de tijd. Balcons hingen uit elkaar, terrassen waren vervallen, zonneblinden hingen scheef aan één scharnier, en de ontwrichte deuren schenen niet langer bestemd om aan indringers weerstand te bieden. Dor en onvruchtbaar, met woekerplanten overdekt, staken de takken van verwaarloosde fruitbomen in de verte omhoog, en de paden waren overwoekerd met hoog opgeschoten gras.

Deze bouwvalligheid bracht de romantische toeschouwer in verrukking en wekte dromerige gedachten in hem op, en een dichter zou zich bij het aanschouwen van dit alles waarschijnlijk aan een diepe droefgeestigheid ten prooi hebben gevoeld.

Plotseling braken een paar bundels zonlicht zich baan door het wolkendek en verlichtten met duizendkleurige stralen dit half-woeste tafereel. De sombere dakpannen begonnen te schitteren, de kleuren van het mos verdiepten zich in een nieuwe glans en in het weiland, onder de bomen, bewogen zich grillige schaduwen. Dode kleuren schenen te ontwaken, de wonderlijkste tegenstellingen in kleur en lijn werden door het licht tevoorschijn geroepen, bladeren tekenden zich scherp af tegen het heldere schijnsel.

Even onverwachts kroop de zon weer weg. Het landschap, dat even scheen te hebben gesproken, trok zich opnieuw in stilzwijgen terug en versomberde weer, of beter misschien: het verinnigde zich onder het zachte halflicht van de herfstavondschemering.

„Dit moet het paleis van Doornroosje zijn,” zei de raadsheer, die het huis al bijna met de blik van een bezitter beschouwde, tot zichzelf. „Wie zou de eigenaar van dat geval zijn? De vent moet wel gek wezen om zo’n aardig buitentje niet te bewonen!” Terwijl hij daar zo voor het hek stond, schoot plotseling van rechts, achter een noteboom vandaan, een vrouw tevoorschijn. Zonder enig gerucht te maken rende ze langs de stomverbaasde raadsheer, snel als de schaduw van een voortjagende wolk.

„Wel, d’Albon, wat is er aan de hand?” vroeg de kolonel, die zijn vriend zag schrikken.

„Ik sta me de ogen uit te wrijven om er achter te komen of ik slaap of wakker ben,” antwoordde de magistraat, zich aan het hek vastgrijpend en zijn gezicht tegen de spijlen drukkend, in een poging om nog een glimp van de geestverschijning op te vangen. „Ze zit waarschijnlijk onder die vijgeboom daar,” vervolgde hij en hij wees Philippe op de kruin van een boom die boven de tuinmuur uitstak, even links van het hek.

„Wie ’ze’?”

„Weet ik ’t? Het sprong ineens tevoorschijn, daar, recht voor me. Een vreemd soort vrouw,” — d’Albon dempte onwillekeurig zijn stem — „Ze leek me eerder thuis te horen in het schimmenrijk dan onder wezens van vlees en bloed. Ze was zo slank, zo licht, zo nevelachtig, zou ik haast zeggen; ze moet bijna doorschijnend zijn. Haar gezicht was zo blank als room. Haar kleren, haar ogen en haar haren zijn zwart. In het voorbijgaan keek ze me aan, en hoewel ik niet bang ben uitgevallen: haar starre blik deed het bloed in mijn aderen stollen.”

„Was ze knap?” wilde Philippe weten.

„Weet ik niet. Ik heb niets van haar gezien dan die ogen in dat gezicht.”

„Laat dat diner in Cassan naar de duivel lopen!” riep de kolonel met geforceerde uitbundigheid. „Laten we liever hier blijven. Ik heb verdomd veel zin om dit geheimzinnige landgoed eens nader te onderzoeken. Zie je die rood geverfde vensterkozijnen en die rode strepen op de deurlijsten en op de luiken? Is ’t niet precies het huis van de duivel? Hij zal ’t van die monniken geërfd hebben! Vooruit, op zoek naar de zwart-witte dame. Voorwaarts, mars!”

Op dat ogenblik hoorden de beide jagers een kreet, die veel leek op de schreeuw van een gestrikte vogel.

Ze luisterden scherp. De bladeren van een paar geknakte heesters ritselden in de stilte met het geruis van een aanrollende golf. Zo de geheimzinnige vrouw zich al mocht hebben bewogen, het park bewaarde het geheim van haar voetstappen zorgvuldig, en het gelukte de vrienden niet, een ander geluid op te vangen, hoe zij hun oren ook spitsten.

„Eigenaardig,” merkte Philippe op, en steeds langs de muur lopend, begon hij zijn weg langs het park te vervolgen. De vrienden bereikten nu spoedig een stijgend bospad, dat naar het dorpje Chauvry leidde. Toen zij dit laantje een eindweegs hadden gevolgd in de richting van de straatweg naar Parijs, bevonden zij zich plotseling voor een hoog hek, waardoorheen de voorgevel van de geheimzinnige buitenplaats zichtbaar was. De ravage was hier op z’n ergst. De muren van de drie haaks op elkaar staande vleugels van het hoofdgebouw waren eenvoudig doorploegd met geweldige spleten en scheuren. Stapels gebroken dakpannen en leien, neergestort van de vervallen daken, getuigden van een volkomen verwaarlozing. Vruchten lagen te rotten onder de bomen zonder dat er iemand was om ze te verzamelen.

Een koe liep te grazen in een grasperk en een geit knabbelde aan de onrijpe druiven van een wingerdrank.

„Fantastisch, wat een harmonie! Het lijkt wel of die vernielingen met een zeker overleg zijn teweeg gebracht,” merkte de kolonel op, terwijl hij aan de ketting van een grote bel trok.

Maar de bel ging niet over. De jagers hoorden niets dan het schurende geluid van een roestige veer.

Dichtbij het hek bevond zich in de muur een klein poortje. Hoewel het ook zwaar gehavend was, bood het toch weerstand aan iedere poging om binnen te dringen.

„Ach-ach, ’t is hier allemaal even gek,” zei Philippe tot zijn vriend.

„Als ik geen jurist was,” antwoordde d’Albon, „zou ik vast geloven dat die vrouw in het zwart een heks moest zijn.”

Nauwelijks had hij dit gezegd, of de koe kwam naar het hek toe en stak haar warme snuit door de tralies, alsof ze wilde zeggen dat ze behoefte had aan menselijk gezelschap. Onmiddellijk daarop kwam er een vrouw aan — als men het ondefinieerbare wezen dat plotseling vanachter een bosje opdook, die naam althans mag geven — die de koe vastgreep bij het rond de horens gebonden touw, en het dier van het hek wegtrok.

Op het hoofd droeg de vrouw een rode zakdoek, waar wilde pieken vlashaar onder uit staken. Ze had geen omslagdoek om. Een zwart-grijs gestreepte, grof-linnen jurk, die haar veel te kort was, liet haar benen tot aan de kuit toe vrij. Men had kunnen denken dat zij tot een van die Indianenstammen behoorde die Cooper{*} in zijn romans heeft verheerlijkt, want haar blote benen, hals en armen hadden een kleur als van rode baksteen. Geen vleugje intelligentie bezielde haar platte gezicht. Haar fletsblauwe ogen keken dof en zonder enige belangstelling de wereld in. Een paar dungezaaide witte haartjes dienden haar tot wenkbrauwen en haar mond was zo verwrongen, dat haar tanden, onregelmatig, maar blinkend wit als die van een hond, de kans kregen om een luchtje te scheppen.

„God, wat een vrouw!” liet de Sucy zich ontvallen.

Toen de vrouw de jagers in het oog kreeg, forceerde ze een benauwd glimlachje en trad dichter op het hek toe, de beide mannen met een onnozele blik opnemend.

„Waar zijn we hier? Wat is dat voor een huis? Wie is de eigenaar? Wie bent u? Hoort u hier thuis?”

Op deze en nog een menigte andere vragen kregen de vrienden geen ander antwoord dan een soort dierlijk keelgegrom.

„Schei maar uit,” zei de raadsheer tenslotte. „Je ziet toch dat ze doofstom is!”

„Goede Heren!” krijste de boerin.

„Aha!” zei d’Albon. „Ze heeft gelijk: dit kon wel eens dat oude klooster van de Orde van Goede Heren zijn.”

Maar hoe ze ook verder vroegen, de boerin antwoordde niet meer. Inplaats daarvan begon ze, blozend als een verlegen kind, met haar klomp te spelen. Ze draaide het touw van de koe, die weer aan het grazen was gegaan, in allerlei kronkels, bekeek de jagers van top tot teen en stootte intussen allerlei onverstaanbare klanken uit.

„Hoe heet je?” vroeg Philippe, haar aanstarend of hij haar wilde beheksen.

„Géneviève,” antwoordde ze met een stompzinnig lachje.

„Tot op dit ogenblik is die koe nog het intelligentste schepsel dat we hier hebben ontmoet,” verzuchtte de raadsheer. „Ik zal eens in de lucht schieten, misschien dat daar iemand op afkomt.”

Hij wilde zijn geweer grijpen, maar op het zelfde ogenblik legde de kolonel een hand op zijn arm om hem tegen te houden en wees hem op de onbekende die hun nieuwsgierigheid had gaande gemaakt en die nu, schijnbaar in diep gepeins verzonken, met langzame tred naderde door een der lanen van het park. Zij was nog zo ver verwijderd dat de vrienden gelegenheid hadden, haar rustig op te nemen. Ze droeg een totaal versleten, zwart-satijnen jurk. Haar dikke haardos, die in dichte lokken over haar voorhoofd en rond haar schouders viel, en afhing tot over haar middel, diende haar als het ware tot omslagdoek. Ze scheen aan die wildernis van warrige lokken zo gewend, dat ze slechts een enkele keer de moeite nam ze met de hand van de slapen weg te strijken; meestal schudde ze slechts even met een wilde ruk het hoofd en bekommerde zich nauwelijks om de dikke sluier die over haar voorhoofd en voor haar ogen hing. Haar gebaar had dan dat merkwaardige instinctieve dat men bij een dier kan waarderen, maar dat verwondering wekt als men het aantreft in een vrouw.

Star van verbazing zagen de jagers plotseling hoe de vrouw zich aan een tak van een appelboom omhoogzwaaide en daar bleef zitten, even makkelijk balancerend als een vogel. Ze plukte een paar vruchten, at die op en sprong vervolgens weer op de grond met de bevallige soepelheid van een eekhoorn. Haar lenige ledematen voerden iedere beweging uit met een vanzelfsprekendheid die niet de geringste schijn van inspanning had.

Het vreemde wezen begon nu op het gazon te spelen; speels als een kind buitelde ze door het gras, wierp zich dan plotseling op haar zij, strekte handen en voeten recht vooruit, en bleef zo uitgestrekt liggen: ontspannen en sierlijk als een jonge kat die dommelt in de zon.

Maar opeens rommelde in de verte de donder en tegelijkertijd richtte de vrouw zich bliksemsnel op en ging op handen en voeten staan, het hoofd iets geheven, als een waakse hond die een vreemdeling hoort naderen. Haar zonderlinge houding had tot gevolg dat haar zwarte haardos zich in twee helften scheidde, die als brede strengen aan weerszijden van haar hoofd kwamen te hangen en er een paar schouders bloot kwamen, blank als madeliefjes, een hals, zo volmaakt van lijn, dat de toeschouwers van dit bizarre tafereel er de schoonheid van de overige lichaamsvormen uit meenden te mogen afleiden.

Plotseling richtte het geheimzinnige schepsel zich hoog op, onder het slaken van een smartelijke kreet. Zo snel en ongedwongen, zo gracieus volgden haar bewegingen elkaar op, dat ze, eerder dan op een menselijk wezen, leek op een van de elfen uit de epen van Ossian.{†} Ze liep naar een van de vijvers, schudde met een lichte voetbeweging haar schoen uit en begon zich te vermaken door haar voet, blank als albast, in het heldere water te dompelen en de golfjes te bewonderen die zij zo veroorzaakte, en die in de late zonnestralen flonkerden als edelstenen. Daarop knielde ze op de vijverrand neer en begon als een kind met haar haarstrengen te spelen; ze doopte ze in het water, trok ze er met een ruk weer uit en keek opgetogen toe hoe de zondoorlichte droppels er afdropen, zich aaneenrijend als tot een parelsnoer.

„Maar die vrouw is gek!” riep de raadsheer uit.

Een rauwe kreet weerklonk. Hij kwam van Géneviève, die hiermee de aandacht van de onbekende scheen te willen trekken. Deze richtte zich snel op, met een vlugge beweging haar haren opzij werpend.

Op dat ogenblik konden de kolonel en d’Albon haar gelaatstrekken goed ondercheiden. Zij rende, zodra ze de vrienden in het oog kreeg, op het hek toe met de zwevende sprongen van een hinde.

„Adieu!” zei ze met een zachte, welluidende stem, maar op een toon die niet het minste gevoel, noch enige diepere gedachte verried.

D’Albon beschouwde vol bewondering haar lange wimpers, haar mooi gevormde wenkbrauwen, haar roomblanke huid, waar geen blosje op viel te bespeuren, alleen een paar lichtblauwe adertjes.

Hij keerde zich om naar zijn vriend, teneinde hem deelgenoot te maken van de verbazing die hem bij het zien van die merkwaardige vrouw had bevangen. En eerst toen bemerkte hij, dat de kolonel niet langer naast hem stond, maar languit op het gras lag, bewegingloos als een dode.

D’Albon rukte zijn geweer van de schouder en loste een schot in de lucht, in de hoop dat er hulp zou komen opdagen.

„Help![”] schreeuwde hij ten overvloede. „Help!”, en intussen deed hij wanhopige pogingen om de kolonel weer bij te brengen.

De explosie had een merkwaardige uitwerking op de geheimzinnige vrouw, die tot dan toe onbeweeglijk had staan toezien. Onder het uitstoten van angstkreten, die veel weg hadden van het gebrul van een gewond dier, ging zij er als een pijl uit de boog vandoor, en vluchtte het weiland in, kennelijk aan een afgrijselijke angst ten prooi.

Juist op dat ogenblik zag d’Albon een calèche naderen over de straatweg van Isle-Adam. Zwaaiend met zijn zakdoek trachtte hij de aandacht van de inzittenden te trekken en hij had geluk: vrijwel onmiddellijk verliet het rijtuig de hoofdweg en zwenkte af in de richting van het Goede-Herenklooster. D’Albon herkende nu de equipage van zijn buren, de heer en mevrouw de Granville. Deze haastten zich, zodra zij d’Albon bereikt hadden, uit te stappen en hun buurman hun rijtuig aan te bieden. Toevallig had mevrouw de Granville een flesje vlugzout bij zich; men liet er de kolonel aan ruiken en deze sloeg daarop spoedig de ogen op. Zijn eerste blik gold het weiland, waar de onbekende vrouw nog steeds schreeuwend rondrende, telkens een ondefinieerbaar gegil uitstotend, dat echter duidelijk een ontzettende angst verried. Opnieuw sloot De Sucy de ogen en beduidde zijn vriend met een zwak gebaar, dat hij wenste te worden weggebracht van de plaats waar dit treurige schouwspel zich afspeelde.

De heer en mevrouw de Granville lieten hun buurman de vrije beschikking over het rijtuig, door voorkomend mee te delen dat zij te voet hun weg zouden vervolgen.

„Wie is die dame toch?” vroeg de raadsheer, op de onbekende wijzend.

„Men beweert dat ze van Moulins komt,” antwoordde de Granville. „Ze heet gravin de Vandières. Men zegt dat ze gek is, maar aangezien ze hier nog geen twee maanden woont, kan ik niet instaan voor de waarheid van al die praatjes.”

D’Albon bedankte de heer en mevrouw de Granville en vertrok met zijn vriend per rijtuig naar Cassan.

„Dat is zij!” stiet Philippe uit zodra hij weer tot zichzelf kwam.

„Wie ’zij’?” vroeg d’Albon.

„Stephanie! O, God! Levend dood; levend maar krankzinnig! Ik dacht dat ik er kapot aan ging.”

De voorzichtige rechtsgeleerde begreep volkomen de ernst van de crisis die zijn vriend doormaakte en daarom wachtte hij er zich wel voor, hem verder te ondervragen of op te winden. Met ongeduld verbeidde hij het moment waarop het rijtuig zijn kasteel zou hebben bereikt, want de veranderingen die de gelaatstrekken van de kolonel en diens hele wezen ondergingen, deden hem vrezen dat de waanzinnige gravin Philippe met haar vreselijke ziekte kon hebben besmet.

Zodra het rijtuig de Avenue de l’Isle-Adam bereikt had, zond d’Albon de lakei naar de dorpsgeneesheer, met het gevolg dat toen de kolonel ter ruste werd gelegd, de arts reeds naast zijn bed stond.

„Als de kolonel niet vrijwel nuchter was geweest,” was zijn conclusie. „Zou de schok hem gedood hebben. Zijn vermoeidheid heeft hem gered.”

Na enkele voorlopige voorschriften te hebben gegeven, vertrok de arts om een kalmerend drankje te gaan klaarmaken.

De volgende morgen was de Sucy al een stuk opgeknapt, maar de geneesheer had er op gestaan, hem zelf te wekken.

„Ik wil u eerlijk bekennen, meneer de markies,” zei hij tegen d’Albon, „dat ik aanvankelijk bang was voor een hersenaandoening. Meneer de Sucy heeft een flinke tik gekregen. Hij is iemand die fel reageert en juist daarom kan zo’n eerste klap fataal zijn. Maar morgen zal hij wel buiten gevaar zijn als ik me niet vergis.”

De dokter vergiste zich niet en de volgende morgen gaf hij de raadsheer verlof, zijn vriend te bezoeken.

„Beste d’Albon,” zei Philippe, hem de hand drukkend. „Ik zou graag willen dat je me een dienst bewees. Rij onmiddellijk naar het Goede-Herenklooster en vraag uitvoerige inlichtingen over de dame die we daar gezien hebben. Kom zo gauw mogelijk terug, want ik tel de seconden.”

D’Albon liet een paard voorbrengen en reed spoorslags naar de oude abdij. Toen hij er aankwam zag hij voor het hek een lange, tanige man staan, met een innemend gezicht. Toen de markies hem vroeg of hij dat bouwvallige huis bewoonde, antwoordde hij bevestigend, en d’Albon zette hem de redenen van zijn bezoek uiteen.

„Wat zegt u, meneer!” riep de oude kluizenaar uit. „Bent u degene die hier eergisteren dat ongelukkige geweerschot hebt gelost? Het scheelde maar een haar of u had de dood van mijn ongelukkige patiënte op uw geweten gehad.”

„Maar meneer, ik heb in de lucht geschoten!”

„U had mevrouw de gravin misschien minder kwaad berokkend als u haar geraakt had.”

„Alles goed en wel, maar we hebben elkaar per slot van rekening niets te verwijten, want uw gravin heeft mijn vriend, meneer de Sucy, bijna het leven gekost.”

„De Sucy?” riep de vreemde geneesheer verbaasd uit, terwijl hij zijn handen ineensloeg. „Toch niet baron Philippe de Sucy? Is hij soms in Rusland geweest, bij de tocht over de Berezina?”

„Ja,” antwoordde d’Albon. „Hij is door de Kozakken krijgsgevangen gemaakt en weggevoerd naar Siberië. Een maand of elf geleden is hij pas teruggekomen.”

„Kom binnen meneer,” zei de ander spontaan en hij ging hem voor naar een salon op de benedenverdieping van het oude huis.

Het hele vertrek droeg de groteske sporen van een dolzinnig aangerichte verwoesting. Kostbare porceleinen vazen lagen aan scherven naast een pendule, waarvan alleen de zwaar beschadigde ombouw nog over was. De glasgordijnen hingen in flarden voor de vensters; alleen één zwaar-wollen overgordijn was intact gebleven.

„Hier ziet u,” zei de bewoner van het geheimzinnige huis, „de ravage die aangericht is door het charmante wezentje aan wie ik mijn leven gewijd heb. Ze is mijn nichtje. Hoewel de geneeskunst hier eigenlijk machteloos staat, heb ik toch een kleine hoop dat ik haar op een goede dag haar verstand zal kunnen teruggeven door een therapie aan te wenden waaraan helaas alleen de allerrijksten zich kunnen onderwerpen.”

Daarop begon hij, met de uitvoerigheid van eenzame lieden die een groot verdriet in zich voelen herleven, de raadsheer het volgende avontuur te vertellen. Ten gerieve van de lezer werd zijn relaas overzichtelijk gerangschikt, zonder dat melding werd gemaakt van de talrijke uitroepen en onderbrekingen die de verteller en zijn toehoorder er tussendoor wierpen.

Toen, op die 28e November van het jaar 1812, maarschalk Victor om negen uur ’s avonds moest terugtrekken uit de heuvels van Studzianka, die hij een dag lang tegen de Russen had verdedigd, liet hij er een duizend man achter.

Zij hadden de opdracht, de tweede noodbrug over de Berezina, de enige die nog over was, tot het laatste ogenblik te beschermen. Deze achterhoede offerde zich op om te trachten, de overweldigende drommen achterblijvers te redden, die, hoewel verkleumd van kou, hardnekkig geweigerd hadden de legertros te verlaten.

De heldenmoed van dit wakkere troepje was echter vruchteloos. De soldaten die in massa op de oevers van de Berezina toestroomden, vonden daar tot hun ongeluk een geweldige hoeveelheid rijtuigen, karren en meubelen van allerlei soort, die het leger had moeten achterlaten bij de overhaaste aftocht op 27 en 28 November. Plotseling erfgenamen van zulke onverwachte rijkdommen, legerden de ongelukkigen, afgestompt door de kou, zich in de verlaten bivaks. Zij sloopten het legermateriaal om er hutten van te bouwen, maakten vuur met alles wat hun in handen viel, slachtten de paarden om zich te kunnen voeden, scheurden de linnen huiven van de voertuigen om zich ermee te bedekken, en gingen slapen, in plaats van hun weg te vervolgen en gedurende de nacht ongehinderd de Berezina over te steken, die het leger toch al zo noodlottig was geworden.

De apathie van deze arme kerels kunnen alleen zij zich voorstellen die ooit uitgestrekte sneeuwwoestijnen hebben doorkruist, zonder andere drank dan sneeuw, zonder ander bed dan sneeuw, zonder uitzicht dan op een horizon van sneeuw, zonder ander voedsel dan sneeuw of een paar bevroren suikerbieten, een handjevol meel of wat paardevlees.

Stervend van honger, dorst, vermoeidheid en slaap, belandden deze ongelukkigen op een stukje rivierstrand, waar ze hout vonden, vuur, levensmiddelen, een ontelbare hoeveelheid achtergelaten voertuigen, loodsen, tenten, kortom: een compleet geïmproviseerd stadje. Het dorpje Studzianka werd eenvoudig volkomen gesloopt, uit elkaar getrokken, van de heuvels verplaatst naar de open vlakte.

Hoe mistroostig en gevaarlijk deze nederzetting ook was, zijn ellende en zijn gevaren leken die kerels liefkozingen vergeleken bij de verschrikkelijke steppen die zij nog voor zich wisten.

Om kort te gaan: het was één groot hospitaal, dat nog geen etmaal te leven zou hebben. Levensmoeheid, of misschien was het wel een onverwacht gevoel van behaaglijkheid, maakte al die mannen ongevoelig voor iedere andere gedachte dan die aan rust. De artillerie van de Russische rechtervleugel vuurde zonder ophouden op die mensenmassa, die zich als een enorme vlek, nu eens donker, een andere keer weer rossig van de vlammende vuren, middenin de sneeuwvlakte aftekende. Maar de verkleumde desperado’s namen het bombardement op de koop toe, als een ongemakje dat er nu eenmaal bij hoorde. Het was als een onweer waar ieder de schouders over ophaalt omdat de bliksem toch geen andere slachtoffers zal kunnen vinden dan hier en daar wat stervenden, een enkele zieke, of misschien een paar doden.

Telkens weer arriveerden er groepjes achterblijvers: levende lijken, die zich spoedig verspreidden en, bedelend om een plaatsje, van vuur tot vuur begonnen te zwerven. Tenslotte, na keer op keer te zijn afgewezen, verzamelden zij zich opnieuw om met geweld de gastvrijheid te veroveren die hun geweigerd was. Zij waren allen doof voor de waarschuwingen van hun officieren, die hen voorspelden dat zij op deze wijze de volgende dag niet zouden halen, en zij verspilden alle moed en kracht die zij nodig zouden hebben gehad om de rivier over te steken, aan het bereiden van een, vaak dodelijke, maaltijd. De dood die hen wachtte, accepteerden ze als een lichte ongesteldheid: ze zagen er niet tegen op zolang hun maar een uurtje slaap werd gegund. Ze kenden geen andere kwalen meer dan de honger, de dorst, de kou.

Toen er geen hout meer over was, geen vuur, geen dekking, geen onderdak, ontbrandden er bloedige vechtpartijen tussen hen die berooid aankwamen en de rijkaards die zich een schamele schuilplaats hadden weten te veroveren. De zwaksten delfden het onderspit in deze strijd. Tenslotte kwam er een moment waarop een aantal mannen, opgejaagd door de Russen, alleen nog de sneeuw tot bivak konden kiezen en er zich in te slapen legden om niet meer wakker te worden. Menigten van deze ten ondergang gedoemde wezens dromden opeen, zo dicht, zo stompzinnig, zo ongevoelig voor alles, zo gelukzalig misschien, dat maarschalk Victor, die hen aanvankelijk heroisch verdedigd had door weerstand te bieden aan een overmacht van twintigduizend Russen onder commando van Wittgenstein, genoodzaakt was, zich met geweld een weg te banen door dit oerwoud van mensenlijven, teneinde de vijfduizend dapperen die hij moest terugvoeren naar de keizer, over de Berezina te kunnen leiden. De ongelukkigen lieten zich liever verpletteren dan zich te verroeren en zij crepeerden in stilte, glimlachend naast hun gedoofde vuren, en zonder zelfs een laatste gedachte aan Frankrijk te wijden . . .

Om tien uur ’s avonds bevond hertog de Bellune zich nog aan deze kant van de rivier. Alvorens zich over de brug te begeven die naar Zembin leidde, vertrouwde hij het lot van de achterhoede van Studzianka toe aan Eblé, die de redder mag worden genoemd van allen die de hel van de Berezina overleefden.

Het liep tegen middernacht toen deze grote generaal, gevolgd door een adjudant, zijn kleine commandohut dicht bij de brug verliet om het kampement in ogenschouw te nemen zoals het daar lag tussen de oever van de Berezina en de weg van Borizof naar Studzianka.

Het gebulder van de Russische kanonnen was verstomd, overal op de vlakte flakkerden de houtvuren als ontelbare bleekblauwe vlammetjes in die onmetelijke sneeuwwoestijn en verlichtten zwak de honderden ineengehurkte figuren, die nauwelijks iets menselijks meer hadden. Dertigduizend van die ongelukkigen, door Napoleon uit allerlei landen gerecruteerd en in de strijd tegen Rusland geworpen, lagen daar en stelden hun leven in de waagschaal met de zorgeloosheid van een redeloos dier.

„Dat moet allemaal nog uit handen van de Russen gered worden,” zei de generaal tot zijn adjudant. „Morgenochtend zullen ze zich meester hebben gemaakt van Studzianka. Daarom moet de brug verbrand worden op het moment dat ze zich vertonen. Ik wens je sterkte, beste kerel! Zie dat je de heuvels bereikt en zeg tegen generaal Fournier dat hij ternauwernood tijd zal hebben om zijn stellingen te ontruimen, zich een weg te banen door al dat volk en de brug over te trekken. Zodra hij op weg is, volg je hem. Zoek een paar stevige kerels uit en laat die je helpen om zonder pardon alles in brand te steken: de bivaks, de rijtuigen, de karren, de uitrustingsstukken, alles! Jaag al die lui daar over de brug. Dwing alles wat twee benen heeft om naar de andere oever te vluchten. Het vuur is op het ogenblik ons laatste redmiddel. Als Berthier me die vervloekte rommel eerder had laten vernielen zou die verdomde rivier niet nog meer slachtoffers hebben gemaakt. Alsof het nog niet genoeg is dat er vijftig van mijn pontonniers zijn verdronken, die arme bliksems! Vijftig helden; ze hebben het leger gered, maar ze zullen door iedereen worden vergeten . . .”

De generaal streek met zijn hand over zijn voorhoofd en zweeg. Hij voorvoelde dat hij in Polen zijn graf zou vinden en dat na hem niemand de stem zou verheffen om de lof te zingen van die voortreffelijke kerels, die zich in het water hadden gestort, het ijskoude water van de Berezina, om de peilers voor de noodbruggen te slaan. Een enkele van hen was nog in leven, of, om het precies te zeggen: een enkele lag nog te lijden ergens in een Russisch dorp, vergeten!

De adjudant vertrok. Nauwelijks had hij zich een honderd pas verwijderd in de richting van Studzianka, of generaal Eblé wekte een aantal van zijn versufte pontonniers en begon zijn werk van barmhartigheid, door de rondom de brug gelegen bivaks in brand te steken en op die wijze de in de nabijheid gelegerde slapers te dwingen, de Berezina over te trekken. De jonge adjudant intussen, wist na een tocht vol hindernissen Studzianka te bereiken. Dat wil zeggen: hij bereikte het enige huis, niet veel meer dan een houten schuur, dat van Studzianka was overgebleven.

„Deze hut is zeker vol, kameraad?” sprak hij tot een in een dikke pels gewikkelde officier, die met de rug naar hem toe voor het huis stond.

„Als het je lukt om binnen te komen ben je een knappe kerel,” antwoordde de ander zonder zich om te draaien en zonder zijn sabel te laten rusten, waarmee hij bezig was splinters hout uit de muren te hakken.

„Ben jij het Philippe?” zei de adjudant, die aan de stem een van zijn vrienden herkende.

„Ja . . . Aha, ben jij het, ouwe jongen!”, zei de Sucy, zich omkerend naar zijn vriend, die evenmin als hij veel ouder scheen dan drieëntwintig jaar.

„Ik dacht dat je al lang aan de overkant van die verdomde rivier zat. Kom je ons wat gebak en fruit brengen bij wijze van dessert? Je zult met open armen ontvangen worden!” voegde hij er spottend aan toe, terwijl hij een stuk schors van het hout trok en dat bij gebrek aan beter aan zijn paard voerde.

„Ik zoek je commandant om hem namens generaal Eblé te waarschuwen dat hij zich moet terugtrekken op Zembin. Jullie zullen nauwelijks de tijd hebben om je door die troep levende lijken daarginds heen te slaan, die ik straks het vuur aan de schenen ga leggen om ze aan het lopen te krijgen.”

„Man, je brengt me gewoonweg weer op temperatuur met dat nieuwtje van je. Het zweet breekt me er waarachtig van uit! Wil je er rekening mee houden dat ik nog twee vrienden heb te redden! Ik geef je de verzekering: als die twee tortelduifjes er niet geweest waren, was het met mij al gedaan. Terwille van hen verzorg ik mijn paard inplaats van het te slachten. Tussen twee haakjes: hèb je soms ’t een of ander over, een korstje of zo? Ik heb al in geen anderhalve dag een kruimel in m’n bast gekregen en ’k heb me al die tijd doodgevochten om het kleine beetje fut dat ik nog over heb niet kwijt te raken.”

„’t Spijt me, Philippe; ik heb niets, geen kruimel. Maar is je generaal hier binnen?

„Nee, doe geen moeite. In deze schuur hebben we de gewonden opgeborgen. Als je nog een eindje doorloopt, iets verder de heuvel op, zie je aan je rechterhand een soort van varkenshok. Daar zit de generaal. ’t Beste, kerel! Als we elkaar ooit nog eens terug zien in Parijs, op een dansvloertje bijvoorbeeld . . .”

Hij voltooide zijn zin niet. De Noordooster begon plotseling weer zo venijnig te blazen, dat de adjudant zich omkeerde en met stevige stappen zijn weg vervolgde om niet te bevriezen. Majoor Philippe voelde zijn lippen onder de snijdende vrieswind verstijven.

Even later heerste er rond de hut weer een volkomen stilte, die slechts onderbroken werd door het gekerm der gewonden, dat door de houten wanden naar buiten drong, en door het doffe gekraak van de boomstammen waaruit het huis was opgetrokken, telkens als het paard van de Sucy er uit honger en kwaadheid een stuk bevroren schors afrukte.

De majoor stak zijn sabel in de schede, greep het kostbare dier, dat hij met zoveel moeite in leven had weten te houden, bruusk bij de teugel en trok het, ondanks zijn tegenstribbelen, weg van de armzalige maaltijd waar het zich zo verzot op toonde.

„Kom, Bichette, we gaan. Alleen jij kunt Stephanie redden, beste meid! Vooruit. Als alles achter de rug is mogen we rusten, of sterven waarschijnlijk . . .”

Philippe, gehuld in de pels waaraan hij het behoud van zijn leven en zijn energie dankte, begon te hollen, stevig met zijn voeten op de sneeuw stampend om warm te blijven. Nauwelijks had hij een vijfhonderd meter gerend, of hij zag tot zijn grote schrik een enorm vuur op de plaats waar hij die morgen zijn rijtuig had achtergelaten onder bewaking van een oude soldaat.

Een grote ongerustheid maakte zich van hem meester. Zoals allen die tijdens de grote terugtocht nog plaats hadden overgehouden voor een dieper gevoel dan dat van een instinctieve drang tot zelfbehoud, had ook Philippe de Sucy zich bij het te hulp snellen van zijn vrienden bezield gevoeld van een kracht die hij niet bezeten zou hebben als het er slechts om gegaan was, zichzelf te redden.

Hij liep haastig naar de rand van een ondiep ravijn, op de bodem waarvan hij ’s morgens een jonge vrouw had achtergelaten, teneinde haar enigszins te beschermen tegen het hevige kanonvuur; zij was het speelkameraadje van zijn kinderjaren en het liefste dat hij op dat ogenblik bezat.

Naar beneden kijkend zag hij, op een paar pas afstand van zijn rijtuig, een dertigtal achterblijvers rond een groot vuur zitten. Zij smeten zonder ophouden planken in de vlammen, hele bovenstukken van munitiekarren, wielen en andere rijtuigonderdelen. Deze soldaten waren ongetwijfeld de laatsten van die eindeloze karavaan, die zich als een brede, donkere streep door de vlakte had geslingerd, van Studzianka naar de fatale rivier: een oceaan van hoofden, vuren en tenten, een mensenzee, voortdeinend met een bijna niet waarneembare golfslag, en waaruit een dof gedruis opsteeg, soms vermengd met vreselijke kreten.

Blijkbaar gedreven door honger en wanhoop, hadden deze ongelukkige kerels het rijtuig doorzocht. De oude generaal de Vandières en zijn jonge vrouw lagen ineengerold op wat kledingstukken voor het vuur, in mantels en pelzen gewikkeld. Een van de portieren van het rijtuig was stukgeslagen.

Zodra de rond het vuur gelegerde mannen de majoor en zijn paard in het oog kregen, steeg er een woest gebrul uit hun midden op, als van een troep hongerige wolven.

„Een paard! Een paard!” klonken de kreten Philippe als uit één mond tegen.

„Maak dat je weg komt! Schiet op jij!” schreeuwden een paar soldaten, op hem toerennend, en ze richtten hun geweren op de merrie.

Philippe ging voor het dier staan en bulderde: „Donder op, ploerten, of ik smijt jullie in je eigen vuur! Daarginds ligt een stelletje dode paarden, ga die halen!”

„Wat een grapjas, niet, dat officiertje!” smaalde een kolossale grenadier. „Eenmaal, andermaal . . . Ga je opzij? Nee? Best jongen, net zoals je wilt . . .”

Hij vuurde. Het geluid van de explosie werd overstemd door een gil van de jonge vrouw, maar gelukkig was Philippe niet geraakt. Bichette echter, zakte langzaam door haar voorpoten en sloeg tegen de grond, waar ze bleef liggen, wanhopig hoeventrappelend in haar doodstrijd. Drie kerels stortten zich gelijktijdig op het stervende dier en maakten het met bajonetsteken af.

„Kannibalen!” schreeuwde Philippe wanhopig. „Ga opzij, dat ik tenminste mijn pistolen en het dekkleed van het stomme dier af kan halen!”

„Als je je pistolen wilt hebben: ga je gang,” antwoordde de grenadier. „Maar wat die paardedeken betrekt: kijk eens naar die infanterist daar . . . Hij heeft in twee dagen geen donder in z’n pens gekregen en hij zit te bibberen in die ouwe kamerjas van ’m. Dat is onze generaal!”

Philippe keek zwijgend naar de man die de grenadier hem aanwees: hij droeg een paar totaal versleten schoenen en een broek die op wel tien plaatsen gescheurd was; hij had een smerige kwartiermuts op, wit van de ijzel.

Philippe zei niets meer; haastig pakte hij zijn pistolen en zette zich neer naast de jonge vrouw, die een lichte kreet slaakte toen ze hem herkende. Ze bleef onbeweeglijk voor het warmende vuur zitten en keek hem zwijgend aan, zonder zelfs tegen hem te glimlachen.

Vijf man hadden intussen de dode merrie naar het vuur gesleept en begonnen het dier te slachten met de behendigheid van Parijse slagersknechts. Het was verbazingwekkend zo vlug als de stukken onder de handen der slachters werden weggegrist en op de smeulende koutskool gesmeten.

Om zich heen kijkend ontdekte Philippe ook de oude soldaat die hij met de bewaking van het rijtuig belast had. De arme kerel was gewond. Overrompeld door een te sterke overmacht, had hij moeten zwichten voor de horde van desperado’s die op hem waren aangevallen, maar, evenals een hond die het voedsel van zijn baas tot het uiterste heeft verdedigd, had hij tenslotte maar al te graag zijn aandeel in de buit geaccepteerd en zich een soort mantel gemaakt van een stuk wit laken. Hij was juist bezig een stuk paardevlees te roosteren boven het vuur en de majoor kon de vreugde die de toebereidselen tot het feestmaal hem verschaften, van zijn gezicht aflezen.

Graaf de Vandières, die al sinds drie dagen in een staat van kindsheid verkeerde, zat onbeweeglijk dicht naast zijn vrouw, en staarde in de vlammen. Hoewel onder invloed van de warmte de verdoving langzaam van hem begon af te vallen, had noch de aankomst van Philippe en het gevaar waarin deze even verkeerd had, noch het gevecht om het rijtuig en de plundering die daarop gevolgd was, enige opwinding bij hem veroorzaakt.

De Sucy pakte de hand van de jonge gravin met een gebaar dat zijn genegenheid moest uitdrukken en zijn droefheid over de ellendige toestand waarin hij haar terug had gevonden. Zonder te spreken bleef hij zo naast haar zitten op een langzaam smeltende sneeuwhoop en hij gaf zich over aan het gevoel van welbehagen dat de warmte over hem begon uit te spreiden. Langzaamaan vergat hij alles, ook het gevaar waarin zij verkeerden. Met ongeduld wachtte hij het ogenblik af waarop de oude soldaat klaar zou zijn met het roosteren van zijn stuk vlees, want de geur ervan maakte hem wild van de honger, en de honger bracht de stem van zijn hart tot zwijgen, doofde zijn moed en de gloed van zijn liefde.

Zonder opwinding bekeek hij het resultaat van de plundering van zijn rijtuig. Elk der rond het vuur gezeten mannen had zich een gedeelte toegeëigend van de dekens, de kussens, de pelzen, de mantels, de mannen- en vrouwenkleren die toebehoorden aan de graaf, de gravin en de majoor. Philippe keerde zich om teneinde te zien of er in de bergkoffer van het rijtuig nog iets bruikbaars was overgebleven. In het licht van de vlammen zag hij goud, diamanten en zilverwerk glinsteren; niemand had het blijkbaar de moeite waard gevonden, zich er ook maar iets van toe te eigenen.

Het stilzwijgen van al die mensen, door het noodlot rond dat vuur samengebracht, had iets angstaanjagends. Niemand van hen deed iets anders dan het weinige dat hij voor zijn eigen welzijn noodzakelijk achtte. De ellende van deze mensen had iets grotesks; hun gezichten, misvormd door de kou, waren met een dikke laag modder bedekt; hoe dik die laag was, vertelden de diepe groeven die het vocht uit hun tranende ogen over hun wangen had getrokken! Smerige baarden maakten de arme kerels nog afzichtelijker. Sommigen hadden zich gewikkeld in wollen omslagdoeken van de gravin, anderen hadden bemodderde dekens of een paardedek omgeslagen of droegen lompen waar de smeltende ijzel afdroop. Er waren er, die aan de ene voet een laars hadden en aan de andere een schoen. Kortom: geen van hen droeg een costuum dat niet op de een of andere manier een bijna lachwekkende merkwaardigheid vertoonde. Maar niemand lachte erom; ernstig en somber zaten de mannen rond hun vuur en de stilte werd slechts verbroken door het kraken van hout, het knetteren van de vlammen, de verwijderde geruchten van het legerkamp en de doffe sabelhouwen waarmee de hongerigsten op de dode Bichette inhakten om de beste stukken te bemachtigen. De meest uitgeputten sliepen en als een van hen daarbij in het vuur dreigde te rollen was er niemand die hem er vandaan trok. De desperado’s hadden zo hun eigen strenge logica en ze beredeneerden, dat als iemand in het vuur rolde, zijn brandwonden hem wel zouden vertellen dat hij een veiliger plaatsje diende op te zoeken. Als zo’n ongelukkige midden in de vlammen wakker werd en crepeerde, was er niemand die hem beklaagde. De een verontschuldigde zijn eigen zorgeloosheid met de onverschilligheid van de ander. Zelfs de jonge gravin reageerde niet meer op een dergelijk schouwspel.

Zodra de porties paardevlees voldoende geroosterd waren, werden ze van de houtskool gegrist en begon ieder zijn honger te stillen met een gulzigheid die ons zelfs in een dier zou tegenstaan.

„Hé jongens, hebben jullie dat al eens eerder gezien: dertig infanteristen op één paard!” riep de lange grenadier die Bichette gedood had.

Het was het enige grapje dat nog een restantje Franse esprit verried.

Na de maaltijd trokken de meesten van de ongelukkige kerels hun schamele kledingstukken dichter om zich heen, strekten zich uit op planken en op alles wat kon helpen om het contact met de sneeuw te vermijden, en sliepen in, zonder zich zorgen te maken over wat de volgende dag zou kunnen brengen. Ook de majoor voelde, na zich te hebben gewarmd en te goed te hebben gedaan aan het vlees van zijn merrie, zijn oogleden zwaar worden van een onweerstaanbare slaap. Gedurende de enkele ogenblikken dat hij zich nog tegen het insluimeren wist te verzetten, had hij slechts oog voor de jonge vrouw, die, in een poging om te slapen, op haar zij was gaan liggen met haar gezicht naar het vuur. De majoor kon alleen haar gesloten ogen en een deel van haar voorhoofd zien.

Ze had zich in een met bont gevoerde pels gewikkeld en bovendien nog een wijde dragondermantel omgeslagen. Haar hoofd rustte op een met bloed bevlekt kussen; een astrakanmuts, op zijn plaats gehouden door een onder de kin toegeknoopte zakdoek, beschermde haar gezicht zo goed mogelijk tegen de kou. Ze lag met opgetrokken knieën en had haar voeten toegestopt met de mantel. Zoals ze daar lag: in elkaar gerold, een baal lompen en vuil linnen, kon zelfs haar trouwste vriend nauwelijks meer iets vrouwelijks in haar ontdekken. Was dat die charmante vrouw, de trots van haar minnaar, de koningin van de Parijse balzalen? En had de kou de liefde in haar hart doen bevriezen?

Door de dikke sluiers heen die slaap voor zijn ogen weefde, bleef Philippe zitten staren naar de jonge vrouw en haar veel oudere echtgenoot, zo lang tot hij hen nog slechts zag als twee zwarte stippen. Het was alles als een benauwde droom: het vlammende vuur, de uitgestrekte lichamen, de ontzettende kou, die al op een paar meter afstand van het vuur bijna ondraaglijk was . . .

Nog slechts één beklemmende gedachte obsedeerde Philippe: „Als ik ga slapen, zullen we allemaal sterven!” En voortdurend herhaalde hij bij zichzelf: „Ik wil niet slapen! Ik wil niet slapen! Ik wil niet slapen!”

Hij sliep in.

Een uur later werd de Sucy gewekt door een ontploffing en een oorverdovend geschreeuw. Hij herinnerde zich plotseling weer zijn plicht en het gevaar waarin zijn vriendin verkeerde. Hij stiet een kreet uit, die veel weg had van het gebrul van een gewonde leeuw, en sprong op. Vlak voor hem werd de nacht rood gekleurd door een vuurzee, die bezig was, tenten en hutten te verslinden. In het flakkerende schijnsel bewogen zich de schimmen van ontelbare mannen, die als waanzinnigen rondrenden: duizenden grillige gestalten met woest vertrokken gezichten. Philippe hoorde kreten van wanhoop, gehuil en gebrul. Dwars door deze hel baande een colonne soldaten zich tussen twee hagen van lijken door een weg naar de brug.

„Onze achterhoede trekt terug!” schreeuwde de majoor tegen de oude soldaat, de enige van hun troepje die ook was opgestaan.

„Ik heb je rijtuig gespaard, Philippe,” zei een bekende stem achter hem.

De Sucy draaide zich om en in het licht van de vlammen herkende hij de jonge adjudant.

„Ach, alles is toch verloren!” antwoordde de majoor. „Ze hebben mijn paard opgegeten. En buiten dat: hoe moet ik die gekke generaal en zijn vrouw in beweging krijgen?”

„Neem een stuk hout, Philippe, en jaag ze voor je uit!”

„Ik de gravin bedreigen?!”

„Adieu!” riep de adjudant. „Ik heb amper de tijd om die verdomde rivier over te steken, en het móét: ik heb nog een moeder in Frankrijk! Wat een nacht! Dat tuig crepeert liever hier in de sneeuw, en de meeste van die arme bliksems laten zich liever verbranden dan dat ze opstaan. Het is vier uur, Philippe; over twee uur komen de Russen in actie! Ik geef je op een briefje dat je de Berezina nog een keer boordevol lijken zult zien. Denk toch aan je zelf, Philippe: je hebt geen paarden, je kunt de gravin niet meenemen, dus klim achter op mijn paard en ga mee.” Hij greep zijn vriend bij de arm.

„Beste kerel, ik kàn Stephanie niet in de steek laten!”

De majoor bukte zich over de gravin, trok haar overeind en schudde haar in zijn wanhoop ruw heen en weer. Hij slaagde erin, haar wakker te krijgen; ze staarde hem dof aan.

„We moeten verder, Stephanie, of we zullen hier sterven.”

Als enig antwoord trachtte de gravin zich uit zijn armen te wringen, teneinde weer op de grond te kunnen glijden en verder te slapen.

De adjudant greep een stuk hout en zwaaide dat voor haar gezicht heen en weer.

„We moeten haar redden, of ze wil of niet!” schreeuwde Philippe. Hij tilde Stephanie op en droeg haar het rijtuig in. Daarop kwam hij terug en vroeg zijn vriend, hem te helpen bij het vervoeren van de generaal. Zonder te weten of hij nog leefde of misschien al gestorven was, tilden zij de oude man op, sjouwden hem naar het rijtuig en legden hem neer naast zijn vrouw.

Met zijn voet rolde de majoor nu elk van de slapende mannen opzij, nam hen af wat ze geroofd hadden en stapelde alles bovenop het echtpaar. Tenslotte smeet hij een paar brokken geroosterd vlees in een hoek van het rijtuig.

„Wat ben je toch van plan?” vroeg de adjudant.

„Ik ga het ding zelf trekken.”

„Dat is waanzin!”

Philippe sloeg de armen over elkaar en dacht na.

„Je hebt gelijk,” zei hij tenslotte.

Plotseling kreeg hij een ingeving; het was een wanhoopsplan.

„Luister,” zei hij, de oude soldaat bij zijn gezonde arm grijpend. „Ik vertrouw je nog één uurtje de bewaking van dit rijtuig toe. En denk erom, dat je je liever dood vecht dan dat je er iemand een vinger naar laat uitsteken!”

Hij greep een handvol diamanten uit de kist van de gravin, trok zijn sabel en begon driftig een paar van de slapers wakker te porren die er nog het dapperste uitzagen. Hij slaagde erin, de lange grenadier overeind te krijgen en nog twee andere kerels, van wie hij met geen mogelijkheid de rang kon onderscheiden.

„Ze zijn ons aan ’t uitroken!” zei hij.

„Weet ik,” antwoordde de grenadier. „Maar ’t laat me koud.”

„Kom kerel, ’t is toch zeker prettiger om je leven zo duur mogelijk te verkopen terwille van een aardige vrouw en bovendien de kans te hebben dat je Frankrijk nog terugziet.”

„Ik ga liever slapen,” zei een van de mannen, zich omdraaiend in de sneeuw, „en als je me nog langer verveelt, majoor, por ik je met m’n sabel in je buik!”

„Wat is er aan de hand, majoor?” informeerde de grenadier. „Let maar niet op die bezopen kerel; ’t is een Parijzenaar en die zijn nou eenmaal op d’r gemak gesteld.”

„Dit is allemaal voor jou, beste kerel,” zei de majoor opgewonden, en hij liet een zee van diamanten voor de ogen van de ander schitteren. „Allemaal voor jou als je met me mee wil gaan en vechten als een bezetene. De Russen zitten een tien minuten hiervandaan. Ze hebben paarden. En daarom gaan wij hun voorste batterijstelling besluipen en twee van die diertjes wegkapen.”

„Maar de schildwachten, majoor?”

„Een van ons drieën . . .” Philippe keek de adjudant aan en onderbrak zichzelf door te vragen: „Je gaat toch mee, Hippolyte, nietwaar?”

Hippolyte knikte.

„Een van ons,” hernam de majoor, „zal de schildwacht voor zijn rekening nemen. Bovendien: die verdomde Russen slapen zelf waarschijnlijk ook . . .”

„Vooruit maar, majoor, u bent niet bang uitgevallen. Maar neemt u mij dan mee in uw rijtuig?”

„Als dat grapje daarginds je de kop niet kost, ja,” beloofde de majoor, en zich tot zijn beide metgezellen wendend, vervolgde hij: „Als ik sneuvel, Hippolyte, en jij grenadier, beloof me dat jullie dan de zorg voor de gravin op je zult nemen.”

„Afgesproken,” bromde de grenadier, en de drie mannen slopen weg in de richting van de Russische batterijen, die zo wreed de verkleumde stakkers aan de rivieroever hadden bestookt.

Niet lang na hun vertrek weerklonk het razende hoefgestamp van twee galopperende paarden over de sneeuw. De ontwaakte Russische kanonniers zonden de vluchtelingen een salvo kogels achterna, die, zonder hen te raken, over de hoofden der slapende Fransen heengierden.

De grenadier zat gezond en wel in het zadel, maar de jonge adjudant had zijn edelmoedigheid met de dood bekocht. Philippe, die zijn vriend wanhopig verdedigd had, had een bajonetsteek in de schouder opgelopen; niettemin klampte hij zich aan de manen van zijn paard vast en hield het met zijn benen als in een bankschroef omklemd.

„Goddank!” riep hij uit, toen hij het rijtuig bereikte en zag dat het nog ongedeerd op de zelfde plaats stond, met de soldaat er naast, onbeweeglijk op zijn post.

„Als u eerlijk bent, bezorgt u me een lintje, majoor,” grinnikte de grenadier. „We hebben daar samen een aardig nummertje weggegeven, niet?”

„We hebben nog niets gedaan! Help me de paarden inspannen. Pak die stukken touw.”

„Daar hebben we niet genoeg aan.”

„Trek dan alle vodden en lappen van die slapende kerels af en knoop ze aan elkaar!”

De grenadier bukte zich naar zijn eerste slachtoffer en begon er de lompen af te rukken.

„Verdomd,” riep hij plotseling uit. „Die grappenmaker is dood!” En om zich heen ziend: „Goddome, wat een mop! Ze zijn allemaal dood!”

„Allemaal?”

„Ja. Dat zit ’m zeker in dat paardenvlees. Het zal onverteerbaar zijn in deze temperatuur.”

Zijn woorden deden Philippe verstijven van schrik; hij rilde.

„God,” stamelde hij. „Zal ik haar dan op ’t laatste ogenblik nog zo moeten verliezen, nadat ik haar al wel twintigmaal van de dood heb gered!”

Hij rukte de deur van het rijtuig open, schudde de gravin heen en weer, en riep: „Stephanie! Stephanie!”

De jonge vrouw opende de ogen.

„Stephanie, we zijn gered!”

„Gered . . .” herhaalde zij, alweer indommelend.

Philippe en de grenadier sleepten nu de oude soldaat, wiens voeten bevroren bleken, naar het rijtuig en wierpen hem naar binnen, dwars over de generaal en de gravin. Zo goed en zo kwaad als het ging spanden zij de paarden in en eindelijk sprong Philippe, gewapend met zijn pistolen, de sabel in zijn gezonde hand, de teugels in de andere, op het ene paard; de grenadier besteeg het tweede.

Met hun sabels ranselden de beide ruiters de paarden, en de opgezweepte dieren trokken als razend het rijtuig de vlakte op, waar de majoor nog ontelbare moeilijkheden wachtten.

Het bleek namelijk al spoedig onmogelijk, vooruit te komen zonder slapende mannen, vrouwen en zelfs kinderen te verpletteren, daar zij allen weigerden, ook maar een duimbreed opzij te gaan als de grenadier hen schreeuwend tot opstaan maande. Ten einde raad wilde de Sucy het pad opzoeken dat de achterhoede zich kort tevoren door dat oerwoud van mensenlijven gehakt had, maar de bres bleek alweer met nieuwe slapers gevuld, vervluchtigd als het kielzog van een schip in de oceaan. Ze konden slechts stapvoets vooruitkomen en werden telkens en telkens tegengehouden door soldaten, die dreigden, hun paarden te zullen slachten.

„Wilt u de brug bereiken, majoor?” vroeg de grenadier.

„Tot iedere prijs!” antwoordde Philippe.

„Er doorheen dan! Je kunt nu eenmaal geen omelette maken zonder eieren te breken!”

En de grenadier joeg de paarden op de mensenmenigte in, bevlekte de wielen met bloed, reed tenten omver en liet een dubbel spoor van lijken achter zich. Tot zijn eer moet echter gezegd worden, dat hij niet naliet, voortdurend te brullen: „Donder toch op, krengen! Maak dat je wegkomt!”

„De stumpers!” schreeuwde de majoor hem toe.

„Wat kan ’t verdommen! Dit, of de vorst, of de kanonnen!” riep de grenadier terug, en hij joeg de paarden nog meer op, door hen de punt van zijn sabel in de flanken te drukken.

Plotseling echter werden zij in hun vaart gestuit door een ongeluk dat hen menselijkerwijs gesproken al veel eerder had moeten overkomen, maar waarvoor een goed gesternte hen tot dan toe bewaard had: het rijtuig kantelde en sloeg krakend tegen de grond.

„Als ik ’t niet gedacht had,” zei de grenadier onverstoorbaar. Hij sprong van zijn paard en boog zich over de oude soldaat, die naar buiten was gevallen.

„God-nog-toe,” riep hij uit, „die ouwe is dood!”

„Arme Laurent,” zuchtte de majoor.

„Laurent? Was hij soms van het vijfde regiment jagers?”

„Ja.”

„Dan moet ’t nog een neef van me zijn! God, wat een rotleven toch! ’t Is verdomme niet de moeite waard dat je er een traan om laat als je uit moet stappen!”

Het afspannen van de paarden en het overeind trekken van het rijtuig namen zo lang in beslag, dat het tijdverlies catastrophaal dreigde te worden.

De jonge gravin was door de schok van het omvallen uit haar verdoving ontwaakt. Ze wierp de dekkleden van zich af en klauterde naar buiten.

„Philippe,” riep ze gedempt, terwijl ze verdwaasd om zich heen keek. „Waar zijn we?”

„Op vijfhonderd meter van de brug. We gaan de Berezina over. Als we aan de overkant zijn zal ik je niet langer plagen, Stephanie: daar kun je slapen zoveel je wilt, en we kunnen dan op ons gemak naar Vilna rijden. God geve dat je nooit te weten komt hoe duur je redding gekocht is!”

„Ben je dan gewond?”

„O nee, dat is niets . . .”

Hij zweeg en luisterde. Het lang gevreesde ogenblik was gekomen: boven, op de heuvel, begon het gebulder van de Russische kanonnen de dag in te luiden. De vijand had zich in Studzianka genesteld en een aanvang gemaakt met het bestoken van de vallei waarin duizenden weerloze gevangenen zaten als ratten in de val. Bij het flauwe ochtendgloren zag de majoor hoe de Russen zich in slagorde schaarden en zich gereed maakten om de vlakte in te trekken.

Eén snerpende angstkreet steeg op uit de mensenmassa, die instinctief begreep, in een ontzettend gevaar te verkeren. In paniek zette de menigte zich in beweging en rolde als één enorme, allesverslindende golf op de brug toe.

De vijand kwam nu ook in actie en stortte zich langs de heuvel naar beneden met de snelheid van een laaiende bosbrand.

Mannen, vrouwen, kinderen, paarden, alles ijlde in de richting van de brug. Het ongeluk met het rijtuig bleek nu voor de majoor en zijn metgezellen tijdelijk een uitkomst: dank zij het feit dat zij zich nog op geruime afstand van de oever bevonden, bleven zij buiten het nietsontziende gedrang van de opgejaagde mensenkudde.

Intussen was generaal Eblé begonnen, de brugpeilers aan de overkant in brand te steken, maar ondanks zijn waarschuwingen aan allen die het reddende plankier opstroomden, wilde niemand terugkeren. De overbelaste brug begon door te buigen, kraakte een paar maal en stortte toen in, honderden in zijn val meeslepend. De onstuimigheid waarmee de radeloze menigte opdrong viel door de voorsten niet zo plotseling af te remmen, met het gevolg dat tallozen zich op de steile oever niet meer staande konden houden. Een lawine van lichamen stortte in de rivier en men hoorde nauwelijks een kreet, alleen een doffe plons, alsof iemand een geweldig rotsblok in het water had geworpen. Zij die het water van de Berezina zo plotseling overdekt zagen met lijken, wierpen zich als in razernij achteruit om aan een dergelijke dood te ontkomen. De botsing tussen hen die nog steeds voorwaarts stroomden en degenen die terugdrongen naar de vlakte, was zo hevig, dat er honderden werden doodgedrukt.

De paarden van de majoor werden, na eerst zelf een menigte stervenden vertrapt te hebben, nu ook het slachtoffer van de verpletterende wals van mensenvoeten, die zich als een wervelwind op de oever stortte. Graaf en gravin de Vandières dankten hun leven aan hun rijtuig, de majoor en de grenadier aan hun lichaamskracht. Zij doodden om niet zelf gedood te worden. Een orkaan van mensengezichten, een eb en vloed van worstelende lichamen, door één drang bezield, bruiste langs hen heen, tot eindelijk het merendeel toch terugstroomde naar de vlakte en het rivierstrand althans voor enkele ogenblikken gedeeltelijk verlaten lag. Wel zwierven er nog mannen langs de oever rond. Sommigen van hen wierpen zich in de rivier, minder in de hoop, de andere oever te bereiken, dan wel om zich aan de Siberische ballingschap te onttrekken. Anderen werd de wanhoop tot redding: een officier slaagde erin, van ijsschots op ijsschots springend, naar de overkant te komen, terwijl een soldaat hetzelfde wist te bereiken door op een onbegrijpelijke manier over een dam van schotsen en lijken te klauteren.

De opeengedreven menigte in de vlakte begon tenslotte in te zien, dat de Russen niet zo ver zouden gaan, twintigduizend weerlozen over de kling te jagen, en ze besloten met een akelige gelatenheid, hun lot af te wachten.

Zo bleven de majoor, de grenadier, de oude generaal en zijn vrouw vrijwel alleen achter, op een paar pas afstand van de vernielde brug. Met brandende ogen stonden ze daar zwijgend, omringd door ontelbare lijken. Op enige afstand van hen zaten nog een paar gezonde soldaten en enkele officieren, die tengevolge van de plotseling gewijzigde situatie klaarblijkelijk hun moed hadden teruggevonden. Ze vormden een groepje van ongeveer vijftig man.

De majoor, die op het zien van de overblijfselen van de voertuigenbrug, die het de vorige avond reeds begeven had, een plotselinge ingeving kreeg, riep hen toe: „Laten we een vlot bouwen!”

Nauwelijks had hij het denkbeeld geopperd, of de mannen renden naar de resten van de brug en begonnen koortsachtig krammen en spijkers bijeen te rapen, touw en stukken hout, kortom: alles wat zij voor het bouwen van een vlot meenden nodig te hebben. Een twintigtal gewapende soldaten en officieren onder commando van de majoor, vormden een lijfwacht om de bouwers te beschermen tegen de wanhopige aanvallen die de opgejaagde massa zou kunnen ondernemen zodra de toeleg van het kleine troepje bekend werd. Het verlangen naar vrijheid, dat gevangenen kan bezielen en hen soms aanzet tot het verrichten van wonderen, valt niet te vergelijken met de bezetenheid die op dat ogenblik in die vijftig verbeten werkende Fransen voer.

„De Russen! Daar komen de Russen!” vuurden de bewakers de werklieden aan.

En geleidelijk groeide het vlot. Generaals, soldaten, kolonels, allen zwoegden gelijkelijk onder het gewicht van balken, ijzeren binten, planken en bossen touw; het leek een natuurgetrouwe afbeelding van het bouwen van de ark van Noach.

De jonge gravin, die naast haar man de bedrijvigheid zat aan te zien, betreurde het dat zij niet in staat was, haar steentje bij te dragen aan het zware werk; intussen hielp zij toch door de nodige knopen in het touwwerk te leggen.

Eindelijk was het vlot klaar. Veertig man lieten het met vereende krachten te water, terwijl de anderen het met touwen tegen de oever getrokken hielden. Zodra de bouwers hun vlot op de Berezina zagen drijven, sprongen zij er vanaf de hoge oever op, elkaar verdringend om de eerste te kunnen zijn.

De majoor, die deze eerste stormloop voorzien had en voor de gevolgen ervan beducht was, hield Stephanie en de generaal bij de armen terug. Maar toen hij zag dat het vlot snel overbelast begon te worden maakte zich een ontzettende angst van hem meester.

„Woestelingen!” schreeuwde hij. „Dat vlot is mijn idee! Ik heb jullie gered en gun je mij dan geen plaats!”

Een verward rumoer was het enige antwoord. De mannen die op de uiterste rand van het vlot stonden, gewapend met lange stokken, begonnen het geïmproviseerde vaartuig al van de oever af te stoten.

„Godverdomme! Ik donder jullie allemaal in ’t water als je de majoor en zijn vrienden niet aan boord neemt!” schreeuwde de grenadier, met getrokken sabel de afvaart belettend, zonder zich aan de woedende kreten van zijn lotgenoten te storen.

„Ik val er af! Ik val!” gilden een paar van zijn kameraden, die zich op de glibberige rand van het overvolle vlot ternauwernood in evenwicht konden houden. „Vooruit, laten we vertrekken!”

De majoor keek met een treurige blik naar zijn geliefde, die berustend de ogen ten hemel had geslagen.

„Ik wil samen met jou sterven,” fluisterde ze.

Er was bijna iets komisch in de toestand op het vlot: hoewel de opvarenden een woedend gebrul uitstieten, durfden ze niet tegen de grenadier op, want ze stonden zo opeengepakt, dat het voldoende was, één van hen omver te duwen om ze allemaal ondersteboven te doen tuimelen. Plotseling zag een kapitein kans om zich van de grenadier te ontdoen, door hem van het vlot af te duwen; dit meende hij althans, maar de reusachtige kerel, die de dreigende beweging bijtijds opmerkte, greep hem beet en smeet hem overboord, hem naroepend: „Daar, vuile schoft! Als je dorst hebt, ga je gang!” En zich tot Philippe wendend: „Vooruit majoor, hier zijn twee plaatsen. Gooi dat vrouwtje van je op, en kom er zelf achteraan. Laat die ouwe gek maar hier, die crepeert morgen toch!”

„Schiet op,” werd er vanaf het vlot geschreeuwd.

„Vlug, majoor! De anderen beginnen te mopperen, en ze hebben gelijk!”

Graaf de Vandières wierp zijn lompen af en vertoonde zich nu in zijn generaalsuniform.

„De graaf moet gered worden!” riep Philippe terug.

Stephanie greep de hand van haar minnaar, wierp zich aan zijn borst, en klemde zich aan hem vast, in een wanhopige omhelzing.

„Adieu!” snikte zij.

Ze hadden elkaar begrepen.

Graaf de Vandières hervond voldoende kracht en tegenwoordigheid van geest om de sprong op het vlot te kunnen wagen. Stephanie volgde hem, na een laatste blik op Philippe te hebben geworpen.

„Majoor, wilt u mijn plaats? ’t Leven kan mij niet verdommen, ik heb toch kind noch kraai!” riep de grenadier.

„Ik vertrouw die twee aan jou toe!” schreeuwde de majoor terug, op de graaf en de gravin wijzend.

„Wees gerust. Ik zal voor ze zorgen als voor mijn oogappels!”

Roerloos stond Philippe toe te zien hoe het vlot werd afgestoten en zich een weg baande door lijken en ijsschotsen, tot het de overkant bereikte, waar het met zoveel kracht tegen de oever botste, dat de schok alle opvarenden door elkaar schudde. De graaf, die zich op het uiterste randje bevond, tuimelde in de rivier. Op het moment dat hij in het water belandde, kwam er een ijsschots langs scheren, die hem het hoofd afsneed, en het als een kanonskogel de lucht in wierp.

„’t Beste, majoor!” schreeuwde de grenadier.

„Adieu!” riep een vrouwestem.

Philippe de Sucy rilde van afschuw. Hij voelde zich langzaam verstijven, overmand door koude en slaap, overstelpt door verdriet en door spijt . . .

Toen de dokter zijn verhaal tot hiertoe had verteld, bleef hij enkele ogenblikken stil voor zich uit zitten staren.

„Mijn nichtje was gek geworden,” vervolgde hij tenslotte. „Ach meneer . . .” — hij greep de hand van d’Albon — „ . . . wat is het leven hard geweest voor dat arme kind, en dan nog zo jong, en zo teer . . .”

Hij schudde treurig het hoofd en ging verder: „Door een of ander ongelukkig toeval raakte ze die grenadier — Fleuriot heette hij — kwijt. Twee jaar lang zwierf ze met het overschot van het leger mee, de speelbal van een troep desperado’s. Men heeft me verteld dat ze barrevoets meestrompelde, gekleed in lompen. Er gingen maanden voorbij dat ze niet te eten had. Soms werd ze een poosje in een hospitaal opgenomen, maar dan zwierf ze weer rond, opgejaagd als een wild beest. Alleen God weet wat de stumper heeft moeten doormaken.

Ergens in Duitsland sloten ze haar op in een gekkenhuis en intussen werd hier haar erfenis verdeeld omdat haar ouders dachten dat ze dood was. Vier jaar later, in ’16, ontmoette Fleuriot haar in een herberg in Straatsburg, waar ze juist haar intrek had genomen na uit dat gekkenhuis ontsnapt te zijn. Van een paar boeren hoorde Fleuriot, dat ze zich een maand lang in een bos verscholen had gehouden en dat ze al die tijd jacht op haar hadden gemaakt, zonder echter de hand op haar te kunnen leggen.

Ik vertoefde in die dagen juist in de omgeving van Straatsburg en ik hoorde de wildste geruchten over een ontembaar bosmeisje. Ik wilde er wel eens meer van weten en ik ging naar Straatsburg. Misschien kunt u zich voorstellen wat er in me omging toen ik in dat wilde meisje de gravin herkende.

Fleuriot vertelde me alles wat hij van die verschrikkelijke historie afwist. Ik nam de arme kerel met mijn nichtje mee naar Auvergne. Daar had ik het ongeluk, hem weer kwijt te raken. Ja, ik noem het een ongeluk, want hij had althans een beetje overwicht op madame de Vandières. Alleen hij kon van haar gedaan krijgen dat ze kleren aantrok. Op het ogenblik bestaat haar hele taalschat uit het woordje ’Adieu’. Vroeger zei ze het maar zelden. En Fleuriot, die geprobeerd heeft een paar redelijke gedachten in haar wakker te maken, heeft niets anders bereikt dan dat ze dat ongelukkige woord wat vaker ging uitspreken. Die grenadier wist haar nog wat verstrooiing te geven en haar bezig te houden door met haar te spelen. Daarom had ik gehoopt dat door hem . . .”

Stephanie’s oom zuchtte en zweeg.

„Hier,” ging hij na enkele ogenblikken verder, „heeft ze een levend wezen ontmoet dat haar begrijpt en waar ze genegenheid voor schijnt te voelen. Het is een idiote boerin, die ondanks het feit dat ze lelijk was en niet goed bij haar hoofd, kans heeft gezien om verloofd te raken met een jonge metselaar. De vent wou met haar trouwen omdat ze een paar bunder grond had. Die arme Géneviève was een jaar lang het gelukkigste schepsel van de wereld. Ze begon zich overal te vertonen met die Dallot; ’s Zondags ging ze zelfs met hem dansen. Je kon zien: ze was tenminste in staat om te begrijpen wat liefde was, in haar hart en in haar geest was plaats voor enig gevoel.

Maar Dallot bedacht zich. Hij liep tegen een meisje aan dat wel goed bij haar hoofd was en dat twee bunder meer had dan Géneviève. Toen gaf Dallot Géneviève de bons en de stakker verloor ’t kleine beetje verstand dat de liefde in haar had doen ontluiken. Het gevolg is dat ze nu alleen nog maar deugt voor koeien hoeden en gras maaien.

Zo zijn mijn nichtje en dat arme kind dan als het ware verbonden door de onzichtbare keten van een gemeenschappelijk noodlot, omdat hun waanzinnigheid door overeenkomstige gemoedsaandoeningen veroorzaakt is.[”]

De oude man stond op en voerde d’Albon mee naar het raam.

„Kijk,” zei hij.

De raadsheer zag inderdaad hoe de knappe gravin op de grond zat, tussen de uitgespreide benen van Géneviève. De boerin was gewapend met een grote benen kam en besteedde al haar aandacht om zorgvuldig een scheiding te leggen in de woeste zwarte haardos van Stephanie, die door het slaken van gesmoorde kreetjes van een hartgrondig pleizier in die behandeling blijk gaf. D’Albon huiverde bij het zien van de gespierde lenigheid en de bijna dierlijke nonchalance, die de afwezigheid van zelfs het geringste greintje intellect bij de gravin verrieden.

„Philippe, Philippe!” mompelde hij. „De ellende die je hebt doorgemaakt is nog niets vergeleken bij dit . . .”

Hij wendde zich af en vroeg: „Is er dan geen enkele hoop meer?”

Als enig antwoord sloeg de oude dokter de blik ten hemel.

D’Albon drukte hem de hand.

„Tot ziens,” zei hij. „Ik moet nu gaan, want mijn vriend wacht op me. Komt u hem eens gauw opzoeken.”

„Dus ze is ’t toch?” riep de Sucy uit nadat d’Albon hem voorzichtig het een en ander verteld had. Er rolden tranen over zijn anders zo strenge gezicht.

„En ik hoopte nog half dat ik me vergist had,” kreunde hij.

„Ja, Philippe, het is gravin de Vandières,” antwoordde de raadsheer zacht.

De kolonel sprong uit bed en begon zich haastig te kleden.

„Wat doe je Philippe,” zei d’Albon geschrokken. „Ben je gek geworden?”

„Ik?” antwoordde de kolonel, plotseling doodkalm. „Ik ben weer helemaal beter, kerel! Jouw berichten hebben me van mijn verdriet genezen. Hoe zou ik me nog ziek kunnen voelen als ik aan Stephanie denk? Ik ga naar het Goede-Herenklooster. Ik wil haar zien, ik moet haar spreken, ik ga haar beter maken. Haar man is dood, ze is weer vrij, dus als er nog een rechtvaardige God bestaat, zullen we weer gelukkig worden. Je gelooft toch zeker ook wel dat het niet anders kan of ze moet haar verstand terugkrijgen zo gauw ze me ziet?”

„Ze heeft je al een keer gezien zonder je te herkennen,” wierp de markies voorzichtig tegen. Met het oog op de hoopvolle opwinding van zijn vriend, leek het hem verstandig, de Sucy enige gezonde twijfel bij te brengen.

Even scheen de kolonel te sidderen, maar dan haalde hij glimlachend zijn schouders op.

En daar niemand hem zijn koppig verdedigde plan uit het hoofd kon praten, betrad hij een paar uur later de oude abdij.

„Waar is ze?” was zijn eerste vraag.

„Ssst,” antwoordde Stephanie’s oom, monsieur Fanjat. „Ze slaapt. Kijk, daar ligt ze.”

Philippe zag de arme waanzinnige op een bank in de zon liggen, haar benen saamgevouwen onder haar lichaam, de armen losjes afhangend naar de grond. Ze ademde rustig. Een gordijn van welig zwart haar, uitgespreid over haar gezicht, beschermde haar hoofd tegen de brandende zon. Haar huid leek blank en doorschijnend als porcelein en de houding van haar lichaam was sierlijk als die van een rustende hinde.

Géneviève zat onbeweeglijk naast haar. In haar hand hield zij een takje, vermoedelijk door Stephanie geplukt uit de hoogste top van een populier, waarmee ze haar slapende speelgenoot zachtjes koelte toewuifde en de vliegen van het rustende lichaam verjoeg.

De idiote boerin draaide even het hoofd om naar monsieur Fanjat en de kolonel, zonder echter het minste teken van begrip of zelfs maar van verbazing te tonen. Daarop keerde ze zich langzaam weer naar de gravin en ging voort met over haar te waken, als een hond over het kind van zijn toekijkende meester.

Het was smoorheet. De stenen bank gloeide als een oven en uit het gras steeg de hitte omhoog in trillende dampen, die als een wolk van gouden stof verzengend boven het weiland hingen. Géneviève echter, scheen zich van de moordende temperatuur niets aan te trekken.

De kolonel omklemde met zijn handen die van de dokter. Weer sprongen er tranen uit zijn ogen, die langzaam langs zijn krijgshaftige kaken biggelden.

„Meneer,” zei de oom, „zo breekt mijn hart nu al twee jaar lang iedere dag als ik dit aanzie. Het zal niet lang meer duren of het gaat u net als mij: u kunt er niet meer bij huilen, maar daarom zult u uw verdriet niet minder voelen.”

„Dus u hebt haar al die tijd verzorgd,” zei de kolonel bitter, en hij keek de ander aan met een blik die behalve een grote dankbaarheid ook enige afgunst uitdrukte.

De beide mannen begrepen elkaar en nogmaals drukten ze elkaar krachtig de hand, terwijl ze zwijgend neerkeken op het lieflijke wezen, dat er zo rustig en volkomen normaal bij lag in haar vredige sluimering.

Nu en dan zuchtte Stephanie in haar slaap en dat zuchten klonk zo gewoon, dat het Philippe deed huiveren van een wonderlijk geluksgevoel.

„Vergis u niet, meneer de Sucy,” fluisterde Fanjat hem toe. „U ziet haar op het ogenblik op haar voordeligst.”

Wie wel eens uren genietend heeft staan neerzien op een sluimerende geliefde, wier gesloten ogen reeds de glimlach verrieden waarmee zij hem bij het ontwaken zou aanzien, zal waarschijnlijk in staat zijn, te begrijpen welke gevoelens de kolonel op dat ogenblik bezielden. Voor hem betekende deze slaap slechts een zinsbegoocheling, het ontwaken niets dan een sterven, de ergste dood die denkbaar was.

Plotseling kwam een jong geitje op de bank toe dartelen en begon aan Stephanie te snuffelen. Zij werd er wakker van en sprong met een lenig gebaar overeind, zonder het speelse dier door die onverwachte beweging te verschrikken.

Zodra ze echter Philippe in het oog kreeg, ging ze er vandoor, gevolgd door haar viervoetige vriendje. Ze vluchtte tot aan een vlierhaag; daar bleef ze staan en stootte weer dat zelfde kreetje uit dat de kolonel twee dagen tevoren had gehoord, bij het hek waar de gravin voor het eerst aan d’Albon was verschenen: de schelle schreeuw van een opgejaagde vogel. Daarop klom ze in een goudenregen, nestelde zich tussen het groene lover en begon, als een nieuwsgierige merel, met opzij gewend hoofd de indringer te begluren.

„Adieu! Adieu! Adieu!” riep ze voortdurend op de zelfde vlakke toon, met evenveel begrip voor de inhoud van het woord, als een vogel heeft voor het wijsje dat hij fluit.

„Ze herkent me niet!” riep de kolonel in wanhoop uit. „Stephanie! Ik ben Philippe! Jouw Philippe! Philippe!”

En de arme kerel liep op de goudenregen toe. Hij was de boom echter nog niet tot op drie pas afstand genaderd, of er kwam weer een vreesachtige blik in de ogen van de gravin; even keek ze hem uitdagend aan, toen slingerde ze zich met één zwaai van de goudenregen in een acacia en vandaar in een spar, waarin ze met een onbegrijpelijk gemak van tak op tak omhoogklom.

„Jaag haar niet langer op,” zei Fanjat. „U kweekt anders een onverzoenlijke vijandschap tussen u en haar. Ik zal u wel helpen om haar een beetje aan u te wennen. Ga maar op die bank zitten en doe net of u niet op haar let. U zult zien dat ze dan instinctief op u afkomt om te kijken wat voor vlees ze in de kuip heeft.”

„Dat zij me niet herkent! Dat ze voor me wegloopt!” herhaalde de kolonel mompelend. Hij ging zitten, steunde zijn rug tegen de stam van de boom die de bank overschaduwde, en liet zijn hoofd op zijn borst zakken. Heel langzaam en met de aarzelende bewegingen van een neerdwarrelend blad, liet de gravin zich nu uit de top van de spar naar beneden zakken; op iedere tak bleef ze even zitten en liet zich met de wind op en neer deinen, terwijl ze wantrouwend de vreemdeling begluurde, maar tenslotte, toen ze zag dat hij onbeweeglijk bleef zitten, sprong ze op het gras en begon met lange, langzame passen door het weiland op de bank toe te lopen. Op een paar meter afstand van de kolonel bleef ze staan en drukte zich schuw tegen een boom.

„Pas nu op,” fluisterde Fanjat Philippe toe. „Haal voorzichtig een paar suikerklontjes uit mijn zak en houd haar die voor. Je zult zien dat ze er op afkomt. Het enige plezier dat ik nog in mijn leven heb, is dat ik haar van tijd tot tijd wat zoetigheid kan voeren, maar terwille van u doe ik daar graag afstand van. Ze is gek op suiker en daarom zult u haar met die klontjes zeker zo ver krijgen dat zij bij u durft te komen en dat ze aan u gaat wennen.”

„Als ze nog een beetje vrouw was,” antwoordde Philippe bitter,” zou ze zich niet met suikerklontjes laten lokken.”

Met weerzin hief hij het klontje tussen vinger en duim omhoog. Stephanie stootte opnieuw een wilde kreet uit en sprong op Philippe toe. Vlak voor hem bleef ze staan; ze keek begerig naar het klontje, maar een of ander primitief angstgevoel scheen haar er van te weerhouden, de vreemdeling nog dichter te naderen. Haar blik gleed onzeker heen en weer tussen Philippe’s gezicht en zijn opgeheven hand. Zij deed de beide mannen denken aan zo’n beklagenswaardige hond, die heeft geleerd dat hij een snoepje niet mag aanpakken dan nadat zijn baas langzaam het hele alphabet heeft opgezegd. Tenslotte won de dierlijke begeerte het van Stephanie’s angst: ze stortte zich op Philippe, strekte, toch nog met een zekere behoedzaamheid, haar hand uit naar haar prooi, beroerde even de vingers van haar vroegere minnaar, greep het klontje en rende ermee naar een bosje, waarin ze zich haastig verschool.

Deze verschrikkelijke vertoning was teveel voor Philippe. Hij barstte in tranen uit en snelde het huis binnen. Fanjat volgde hem langzaam; hij vond de kolonel terug in de salon, waar hij snikkend in een fauteuil zat.

„Kom-kom,” zei de oude man zacht, hem een hand op de schouder leggend. „Uw liefde moet toch minstens evenveel kunnen verdragen als mijn vriendschap? Ik heb nog hoop, meneer de baron. Toen ik het arme kind voor het eerst terug zag was ze in een nog veel treuriger toestand dan op het ogenblik.”

„Dat is bijna onmogelijk,” lispelde Philippe.

„Toch wel. Ze liep volslagen naakt.”

De kolonel maakte een gebaar van afgrijzen, en verbleekte. De dokter keek hem aandachtig aan. Hij meende in Philippe’s bleekheid een gevaarlijk symptoom te herkennen en inderdaad constateerde hij, toen hij de kolonel de pols voelde, dat deze hoge koorts had. De dokter wist hem te bewegen, naar bed te gaan en diende hem voor het inslapen een dosis opium toe, teneinde zijn overprikkelde zenuwen in een kalme sluimering tot rust te doen komen.

Acht dagen lang was de Sucy aan hevige ijlkoortsen en dodelijke angstvisioenen ten prooi, maar tenslotte kwam hij toch een weinig tot kalmte. Hij kon zich echter nog altijd niet wennen aan het verschrikkelijke schouwspel dat de waanzin van de gravin opleverde. Toch slaagde hij er uiteindelijk in, zich met de ellendige situatie in zoverre te verzoenen, dat hij zelfs in zijn ongeluk een zekere troost wist te vinden.

Door een enorme zelfoverwinning vermocht hij de moed op te brengen om Stephanie met zoveel liefdevolle zorg de uitgezochtste lekkernijen te voeren dat ze zich spoedig aan hem ging hechten. Zorgvuldig trachtte hij het laatste sprankje bewustzijn van zijn geliefde aan te wakkeren, en inderdaad gelukte het hem, haar tammer te maken dan zij ooit was geweest.

Iedere dag begaf de kolonel zich naar het park, en als hij er dan niet spoedig in slaagde, haar te ontdekken in een boom, op een dak of in een verborgen hoekje, floot hij het toenmaals populaire wijsje Partant pour la Syrië, waaraan voor hen beiden nog een dierbare herinnering verbonden was aan de eerste, gelukkige tijd van hun liefde. En het duurde niet lang, of Stephanie leerde, onmiddellijk op dat melodietje te reageren: snel en soepel als een reebokje kwam zij aanhuppelen en zette zich neer naast Philippe, die haar nu niet langer vrees inboezemde. Zelfs ging ze zo ver, haar lenige, gespierde arm om zijn hals te leggen en zich in die houding, zo geliefd bij twee minnenden, de versnaperingen te laten voeren waar zij zo op verzot was. Als zij dan zijn hele voorraad had opgepeuzeld begon zij meestal de zakken van haar vriend te doorzoeken met de snelle graaibewegingen van een gulzige aap. Had ze zich er van overtuigd dat alles op was, dan ging ze Philippe zitten aankijken met grote lege ogen, die dankbaarheid noch een teken van herkenning verrieden. Vervolgens begon ze met hem te spelen; ze trok zijn schoenen uit om zijn voeten te kunnen bekijken, ze verscheurde zijn handschoenen, zette zijn hoed op, en liet op haar beurt lijdelijk toe dat hij haar met zijn hand door het haar streek, haar in zijn armen nam en haar gezicht met vurige kussen bedekte.

Als dan de kolonel, wanhopig over het falen van al zijn pogingen, in snikken uitbarstte, zat ze hem zwijgend aan te staren, zonder een sprankeltje begrip of medegevoel. Al reageerde ze op het fluiten van Partant pour la Syrië, Philippe slaagde er niet in, haar haar eigen naam, Stephanie, te leren uitspreken. Met de moed der wanhoop volhardde hij in zijn schier hopeloze onderneming.

Toen hij eens, op een mooie herfstmiddag, de gravin stil onder een boom zag zitten, legde hij zich zuchtend aan haar voeten en keek haar lang en doordringend aan, in de hoop, zo enig begrip, een glimp van herinnering bij haar te kunnen opwekken. Een paar maal meende hij leven te zien komen in haar blik, en hij riep: „Stephanie, Stephanie! Je hoort me, hè, je ziet me!”

Maar zij hoorde het geluid van zijn stem aan, met de zelfde onbewogenheid waarmee zij het geritsel van de wind door de boomtoppen zou hebben beluisterd, of het gebulk van de koe, op wier rug zij soms placht te klauteren om een ritje te maken.

De kolonel wrong zich in wanhoop de handen. Wanhoop, telkens opnieuw! Al de tijd die hij aan Stephanie besteedde, al zijn vergeefse pogingen, werkten niets anders uit dan dat hij steeds dieper gebukt begon te gaan onder zijn smart.

Op een avond betrad Fanjat het park. In de verte, bij de stenen bank, zag hij de kolonel in gezelschap van Stephanie met iets bezig. Toen hij scherper toekeek, bemerkte hij tot zijn grote schrik, dat de kolonel bezig was een pistool te laden. Hij dacht dat zijn hart stilstond, want hij begreep, dat de kolonel een of ander wanhoopsplan in de zin had. De oude man, die zijn nichtje liever waanzinnig maar in leven zag, dan gedood door een pistoolschot, rende op het tweetal toe.

„Wat doet u!” schreeuwde hij tegen Philippe.

„Die is voor haar,” zei de kolonel, wijzend op een geladen pistool, dat op de bank lag, „en deze is voor mij,” en hij propte de lading stevig in de loop van het wapen dat hij in de hand hield.

De gravin lag op de grond met de kogels te spelen.

De dokter trachtte zijn ontzetting te verbergen.

„Maar weet u dan niet,” riep hij uit, „dat ze vannacht in haar slaap uw naam heeft genoemd! ’Philippe’ zei ze . . .”

„Heeft ze mijn naam genoemd!” stamelde Philippe en hij liet het pistool vallen. Stephanie griste het haastig weg, maar hij trok het haar uit de hand, greep het andere wapen van de bank en liep er mee weg, totaal van streek.

„Arm kleintje,” zuchtte de dokter, dankbaar dat zijn list geslaagd was. Hij drukte de waanzinnige aan zijn borst en mompelde: „Daar zou hij je bijna doodgeschoten hebben, de egoïst! Jou vermoorden omdat hij verdriet heeft! Hij kan niet van je houden zoals je bent, m’n kindje, maar wij vergeven het hem, nietwaar? Hij is gek en jij bent alleen maar een beetje dwaas. Ga nu maar; alleen God kan je bij zich terugroepen. Wij denken dat je ongelukkig bent omdat je geen deel meer hebt aan onze zorgen, idioten dat we zijn! Maar jij bent gelukkig, jij hebt niets meer dat je hindert, je leeft als een vogel, als een zorgeloos hertje . . .”

Stephanie keek hem met een lege blik aan, keerde zich toen om, wierp zich op een jonge merel die juist voorbij trippelde, greep het dier, kirrend van vreugde, zo stevig vast dat zij het smoorde, keek even verwonderd naar het dode ding dat zij plotseling in haar hand hield en gooide het toen neer aan de voet van een boom, zonder zich er verder om te bekommeren.

De volgende morgen begaf de kolonel zich in alle vroegte naar het park, op zoek naar Stephanie. Hij was er van overtuigd dat het geluk hem nu begon toe te lachen.

Vrolijk floot hij zijn herkenningsmelodie en onmiddellijk kwam ze op hem toehuppelen. Hij nam haar bij de arm en voor de eerste keer wandelden ze samen. Zij liepen naar een prieeltje van laagafhangende, bijna ontbladerde boomtakken. Wat blaadjes dwarrelden over hen neer in de lichte ochtendwind. De kolonel ging zitten en Stephanie zette zich uit eigen beweging op zijn knie. Haar spontane gebaar deed Philippe sidderen van vreugdevolle hoop.

„Liefje,” zei hij, haar hartstochtelijk de handen kussend. „Ik ben Philippe . . .”

Ze keek hem nieuwsgierig aan.

„Toe dan,” zei hij, haar tegen zich aandrukkend. „Voel je mijn hart kloppen? Het heeft al die tijd alleen voor jou geklopt. Ik houd van je, voor altijd. Philippe is niet dood, hij is hier, je zit op zijn knie. Jij bent mijn Stephanie en ik ben jouw Philippe!”

„Adieu,” mompelde zij. „Adieu.”

De kolonel huiverde van opwinding, want hij meende te zien dat er een vonkje van zijn bezieling oversloeg op zijn geliefde. Had zijn hartekreet, de wanhoopsschreeuw van zijn onsterfelijke liefde, van zijn brandende hartstocht, een glimpje verstand in de beminde doen dagen? „O, Stephanie, we zullen weer gelukkig worden!”

Ze uitte een zacht kreetje van tevredenheid, en haar ogen leken een vage glans van begrip te krijgen.

„Ze herkent me! Stephanie!”

De kolonel voelde zijn hart bonzen; zijn ogen werden vochtig.

Maar toen zag hij, door zijn tranen heen, opeens dat de gravin iets in de hand hield, iets dat ze verheugd voor zijn gezicht heen en weer zwaaide. En plotseling zag hij wat dat was: een suikerklontje! Ze moest zijn zakken hebben zitten doorsnuffelen terwijl hij tegen haar sprak! Wat hij voor een glimpje menselijk verstand had gehouden was dus niet veel meer geweest dan de ondeugendheid van een slimme aap . . .

Het greep hem zo aan, dat hij het bewustzijn verloor.

Toen monsieur Fanjat even later door het park kwam, vond hij Philippe languit op de grond liggen. De gravin zat boven op hem en knabbelde op haar suikerklontje, onderwijl haar pleizier uitend door een soort gespin en gekweel dat men had kunnen waarderen wanneer zij, gezond en bij haar volle verstand, haar kat of haar kanarie had willen imiteren. Nu echter . . .

„Ach, beste vriend,” kreunde Philippe toen hij bijkwam. „Ik houd het niet meer uit! Ik ga dood van verdriet! Ik denk dat ik teveel van haar houd; alles zou nog te dragen zijn als ze in haar krankzinnigheid tenminste nog een klein beetje vrouw was gebleven. Maar om haar iedere dag weer zo te moeten meemaken: totaal verwilderd, zonder een greintje schaamtegevoel zelfs, om altijd weer . . .”

„U zou dus graag willen dat ze een soort operettezot was, een nar . . .” zei de dokter scherp. „Uw liefde en uw toewijding zijn dus afhankelijk van bepaalde voorwaarden? Wel, meneer: terwille van u heb ik afstand gedaan van het trieste voorrecht, om zelf mijn nicht te mogen voeden, ik heb u met haar laten spelen, en voor mezelf heb ik niets gevraagd dan me met het zwaarste deel van de zorgen voor Stephanie te mogen belasten. Nietwaar: terwijl u slaapt, waak ik over haar, ik . . . Ga weg, meneer, laat haar met rust, verlaat dit ongelukkige huis! Ik weet hoe ik het arme kind moet behandelen, ik begrijp haar ziekte, ik bestudeer al haar gebaren, ik doorgrond elk van haar geheimen. Ga weg, en laat me met haar alleen; er zal een dag komen dat u me er dankbaar voor bent.”

De kolonel verliet het Goede-Herenklooster. Hij zou er nog slechts eenmaal terugkeren.

De dokter was wel wat geschrokken van de uitwerking die zijn impulsieve uitbarsting op zijn gast had gehad. Hij was van de kolonel even veel gaan houden als van zijn ongelukkige nicht en hij moest zichzelf bekennen dat, als een van de twee gelieven recht had op zijn medelijden, het zeker in de eerste plaats Philippe was, die immers geheel alleen de last van een bijna ondraaglijk verdriet had te torsen.

De oude Fanjat begon overal inlichtingen in te winnen over de kolonel, en tenslotte vernam hij, dat deze zich had teruggetrokken op een van zijn landgoederen, in de buurt van Saint-Germain.

Buiten medeweten van de dokter was hij daar bezig met het voorbereiden van een geweldige onderneming, die het hele verdere najaar in beslag zou nemen en die ten doel had, een laatste poging te doen om de gravin haar verstand terug te geven.

Over zijn grond stroomde een klein riviertje. Als dit ’s winters buiten zijn oevers trad, zette het een stuk drassig land onder water, dat dan wel iets weghad van de vlakte langs de rechteroever van de Berezina, mede door de nabijheid van het dorpje Satout, dat, op een heuvel gelegen, kon doen denken aan het Russische Studzianka. De kolonel trommelde een aantal werklieden bij elkaar, en gaf hen opdracht, een kanaal te graven, dat de verschrikkelijke rivier moest voorstellen die de schatten van Frankrijk had verzwolgen en de ondergang had betekend voor Napoleon en zijn leger.

Steunend op zijn herinneringen slaagde Philippe er in, op zijn buitenplaats de rivieroever te reconstrueren waar generaal Eblé destijds zijn bruggen had laten slaan. Hij liet peilers inheien en stak die vervolgens in brand, teneinde een goed gelijkende imitatie te verkrijgen van die zwart geblakerde, half verkoolde resten aan beide zijden van de rivier, die de achterblijvers hadden verteld dat de weg naar Frankrijk hun was afgesneden.

Aan de oever liet de kolonel planken en balken storten, overeenkomstig aan de brokstukken waaruit hij met zijn lotgenoten een vlot had gebouwd. Hij vernielde zijn hele park, alleen om aan de heropvoering van het treurspel, waarop hij zijn laatste hoop had gevestigd, zoveel mogelijk de illusie van echtheid te geven. Hij bestelde uniformen en gehavende kledingstukken, voldoende om er een paar honderd boeren mee te kunnen aankleden. Hij liet hutten bouwen, bivaks en batterijstellingen, gaf opdracht ze in brand te steken; kortom: hij vergat geen onderdeeltje dat nodig was om die vreselijkste aller verschrikkingen te doen herleven.

Tenslotte was zijn doel bereikt. Tegen begin December bedekte de sneeuw de aarde met een dikke witte vacht, en toen Philippe op een ochtend het terrein van zijn werkzaamheden betrad, meende hij, de Berezina terug te zien. Dit namaak-Rusland leek zo bedrieglijk echt, dat verscheidene van zijn oude wapenbroeders, die hij het resultaat liet zien, een ogenblik geloofden, te zijn teruggekeerd op de plaats waar zij zo ontzettend hadden geleden. De Sucy bewaarde zorgvuldig het geheim van deze enscènering en zijn tragische achtergrond, waarover de Parijse society zich later dikwijls vrolijk heeft gemaakt, als was het een gril geweest van een rijke leegloper.

Op een der eerste dagen van Januari 1820 stapte de kolonel in een rijtuig dat een natuurgetrouwe copie was van dat waarin graaf en gravin de Vandières van Moskou naar Studzianka waren gevlucht. Getrokken door dergelijke paarden als die welke hij destijds met levensgevaar uit de Russische linies had weggekaapt, reed hij naar het bos van Isle-Adam. Hij droeg dezelfde vreemdsoortige combinatie van bemodderde kledingstukken, dezelfde wapens, hetzelfde kapsel als op die 29ste November van het jaar 1812. Zelfs zijn baard had hij laten staan, zijn haar laten groeien, en zijn gezicht dagenlang verwaarloosd, opdat zijn gehele uiterlijk aan de verschrikkelijke werkelijkheid van toen zou beantwoorden.

„Ik verwachtte u al,” begroette Fanjat hem bij het uitstappen. „Als u wilt dat uw plan slaagt, laat u zich dan vandaag niet meer zien met dat rijtuig. Vanavond zal ik mijn nichtje een kleine dosis opium geven. Als ze dan slaapt, kleden we haar net zo aan als ze er in Studzianka uitzag, en we zetten haar in dit rijtuig. Ik volg dan in een andere koets.”

Om twee uur ’s morgens werd de jonge gravin, in een grote deken gewikkeld, naar het rijtuig gedragen. Bijgelicht door een paar boeren plaatsten Fanjat en Philippe haar op een der banken, gesteund door een stapel kussens.

Terwijl deze merkwaardige schaking nog in volle gang was, verscheurde plotseling een doordringende kreet de nachtelijke stilte. Philippe en de dokter keerden zich bliksemsnel om naar het huis en zij zagen Géneviève, die half gekleed naar buiten kwam rennen.

„Adieu! Adieu! Het is afgelopen!” schreeuwde zij, hete tranen schreiend.

„Wel, Géneviève, wat is er aan de hand?” zei Faljan kalmerend.

Géneviève schudde wanhopig het hoofd, hief haar armen ten hemel, keek naar het rijtuig, stootte een diep gegrom uit, gaf alle tekenen van een ontzettende angst, en ging tenslotte zwijgend weer naar binnen.

„Een goed voorteken!” riep de kolonel verheugd uit. „Het arme schepsel voorziet dat ze haar speelmakkertje kwijt gaat raken. Ze voelt misschien dat Stephanie haar verstand terug zal krijgen.”

„God geve het,” zuchtte Fanjat, die nogal onder de indruk scheen van het incident. Sinds hij zich bezig hield met het bestuderen van diverse soorten van krankzinnigheid, had hij namelijk verschillende voorbeelden gezien van de voorspellende blik van sommige zwakzinnigen, zoals die zich volgens verhalen van wereldreizigers ook bij wilde volksstammen schijnt voor te doen.

Zoals de kolonel tevoren berekend had, stak Stephanie om negen uur ’s morgens in het rijtuig de nagebootste Berezina-vlakte over. Een granaat, die ontplofte op honderd meter van de plek waar het drama zich moest afspelen, wekte haar uit haar slaap[.] Deze explosie was een signaal. Een duizendtal boeren hief een angstaanjagend gehuil aan, dat de echo had kunnen zijn van het gekrijs van die twintigduizend opgejaagden die zich acht jaar geleden door hun eigen schuld overgeleverd hadden gezien aan dood of slavernij.

In paniek gebracht door het geschreeuw en de ontploffing sprong de gravin uit het rijtuig, rende vertwijfeld de besneeuwde ijsvlakte over, zag de verbrande bivaks en het fatale vlot, dat men op de bevroren Berezina had gesmeten . . .

Daar stond ook majoor Philippe, zijn sabel zwaaiend om de opdringende menigte te keren. Madame de Vandières gilde op een manier die alle aanwezigen deed verstijven en ging voor de kolonel staan, die begon te beven van ontroering.

Ze stond daar als in gepeins verzonken en keek afwezig de vreemde omgeving rond. Gedurende één kort ogenblik behielden haar ogen nog die zielloze blik van een schitterend vogeloog, maar dan streek ze met haar hand over haar voorhoofd, haar trekken kregen de levendige uitdrukking van iemand die ergens diep over nadenkt . . . Vol aandacht beschouwde ze de herleefde herinnering, dat verleden dat hier opnieuw voor haar vertolkt werd, draaide toen met een ruk het hoofd om naar Philippe en . . . zag hem!

Een beklemmende stilte heerste onder de toeschouwers. De kolonel haalde hijgend adem en waagde het niet, te spreken; de oude dokter huilde.

Langzaam trok er een blosje over Stephanie’s bleke wangen; de kleur verdiepte zich geleidelijk, totdat de gravin in haar volle, tintelende schoonheid van jong meisje voor haar minnaar stond. Levenslust en sprankelende geest straalden haar uit de ogen. Een krampachtige trilling trok door haar leden: zij leefde weer, zij kon weer denken! Even rilde ze nog, van kou misschien? God had opnieuw zijn licht in die uitgedoofde ziel ontstoken en de menselijke wil nam opnieuw, krachtig als een electrische stroom, bezit van dat lichaam waaruit hij zo lang afwezig was geweest.

„Stephanie!” fluisterde de kolonel.

„O, ’t is Philippe,” zei de gravin.

Ze wierp zich in de trillende armen die de kolonel naar haar uitstrekte en de gelieven omhelsden elkaar met een innigheid die de toeschouwers deed huiveren van ontroering. Stephanie smolt in tranen, maar plotseling schenen die op te drogen; het was of de jonge gravin als door de bliksem getroffen ineenschrompelde.

Met zwakke stem stamelde zij: „Adieu Philippe . . . Ik houd van je . . . Adieu . . .”

„O God! Ze is dood!” schreeuwde de kolonel, en star van ontzetting liet hij haar lichaam uit zijn armen glijden. De oude dokter sprong toe en ving zijn nicht op. Hij omarmde haar als een minnaar en droeg haar weg naar een houtstapel, waarop hij zich met haar neerzette. Een trillende hand op haar hart leggend, begon hij haar te onderzoeken.

Het hart klopte niet meer!

„Dus het is waar,” zei hij toonloos, beurtelings de roerloze gedaante van de kolonel en het lichaam van Stephanie beschouwend. Hij boog zich nog eens over haar gelaat, waarover de dood reeds zijn vluchtige schoonheid begon uit te spreiden als een belofte van een betere toekomst.

„Ja,” mompelde hij. „Ze is dood.”

„Dat kan niet!” riep Philippe uit. „Kijk dan eens naar dat glimlachje! Mijn God, het kan niet! Het kan niet!”

„Ze is al koud . . .” antwoordde Fanjat dof.

De Sucy kwam dichterbij. Maar plotseling bleef hij staan, floot het wijsje waaraan Stephanie hem tijdens haar krankzinnigheid altijd herkend had, en keek om zich heen. Hij wachtte, maar toen hij zijn geliefde niet zag komen aanhuppelen, keerde hij zich om.

Met grote, waggelende passen liep hij heen, als een dronken man over de bevroren vlakte, aldoor maar fluitend en zonder nog om te zien . . .

Generaal Philippe de Sucy stond in de uitgaande wereld bekend als een beminnelijk, joviaal en opgewekt man. Op een dag maakte een dame hem een complimentje over zijn goede humeur en zijn gelijkmoedigheid van karakter.

„Ach, mevrouw,” antwoordde hij. „Ik betaal mijn geestigheden duur, ’s avonds als ik alleen ben.”

„Bent u dan altijd alleen?”

Hij glimlachte.

„Nee,” zei hij langzaam.

Een oordeelkundig kenner van de menselijke geest had op dat moment op de Sucy’s gelaat een uitdrukking kunnen waarnemen die hem ongetwijfeld schrik zou hebben aangejaagd.

„Waarom trouwt u niet?” hernam de dame, die een aantal huwbare dochters op kostschool had. „U bent rijk, algemeen geacht, van oude adel; u hebt talent, toekomst: alles lacht u toe.”

„Zeker,” gaf hij toe, „maar er is één glimlachje dat me op een keer zal doden . . .”

De volgende dag hoorde de bewuste dame tot haar verbazing dat baron Philippe de Sucy zich ’s nachts voor het hoofd had geschoten. Deze sensationele gebeurtenis gaf veel stof tot praten in de Parijse society en iedereen putte zich uit in het bedenken van motieven voor deze daad. Het spel, de liefde, eerzucht, schulden, allerlei oorzaken werden aangevoerd ter verklaring van deze laatste scène van een tragedie die in 1812 zijn aanvang had genomen.

Slechts twee mannen, een raadsheer en een oude dokter, wisten dat generaal de Sucy een van die sterke mannen was aan wie God de tragische kracht heeft gegeven om telkens weer te triomferen in de afschuwelijke strijd die zij dagelijks te voeren hebben tegen een of ander onbekend monster.

Tot God één ogenblik lang Zijn machtige hand van hen terugtrekt en zij het onderspit delven.

Verantwoording

Deze novelle van Honoré de Balzac stamt uit 1830. Adieu verscheen toen in het tijdschrift La Mode (1830) en werd eerst gebundeld in Scènes de la vie privée (1832), om vervolgens te worden opgenomen in de Études philosophiques (1834). De Franse tekst is te vinden op Wikisource .

Deze vertaling, afkomstig uit de bloemlezing Liefdesverhalen uit de wereldliteratuur (in 1954 verschenen bij Bruna, onder redactie van Clare Lennart, Jaap Romijn en Jacoba van Velde), is van Bert Japin (1926-1969); ook de voetnoten zijn van zijn hand. Dit is een ongewijzigde weergave van de tekst uit die bundel. Alleen enkele kleine evidente drukfouten zijn gecorrigeerd; dat betreft alleen ontbrekende interpunctie en is steeds aangegeven met vierkante haken. Veel dank aan Arthur Japin, die toestemming verleende om deze tekst online beschikbaar te maken.

De illustratie is van Gerard Douwe (1914-2007), die alle verhalen in de bundel van een tekening voorzag.

De gruwelen van de Russische veldtocht spelen overigens in meer verhalen van Balzac een rol, zoals in de thematisch sterk aan Adieu verwante novelle Kolonel Chabert—misschien wel zijn beste werk over een uit Rusland teruggekeerde soldaat, en nog steeds verkrijgbaar in een vertaling van Hans van Pinxteren.

Frank Lekens, april 2020

Noten

{*} Naar romantische trant interesseerde ook de Amerikaanse auteur Fenimore Cooper (1789-1851) zich sterk voor de levensgewoonten van de natuurvolken. In zijn avonturenromans laat hij zijn lezers dan ook kennis maken met woeste Indianenstammen, die de meest romantische landschappen bevolken. Hij schreef o.a. het beroemd geworden De laatste der Mohicanen. (Vert.)

{†} James MacPherson (1738-1796) gaf in 1760 enige bundels episch-lyrische poëzie uit, zogenaamd uit het Oud-Keltisch vertaald en op naam gesteld van Ossian, een legendarisch Schots clanhoofd en bard uit de derde eeuw. Hoewel later uitkwam dat de hele verzameling een opzettelijke mystificatie van MacPherson was, bleven de gedichten tot ver over de Engelse grenzen veel waardering vinden, zowel om hun fantastische inhoud als om de, in deze vroegste periode van de romantiek zo geliefde, beschrijving van grootse en sombere natuurtaferelen. (Vert.)